Turkcha jargon soʻzlar: kanka, aynen, abi va boshqalar

Turkiyada eng koʻp eshitiladigan jargon soʻzlar: kanka («oshna», «joʻra»), aynen («xuddi shunday»), abi va abla («aka» va «opa») hamda yok artık! (yok artik, «boʻlishi mumkin emas!»). Hammasi samimiy nutq uchun, baʼzilari esa faqat doʻstlar orasida aytiladi.

Turkcha jargonda eng koʻp soʻzning samimiylik darajasiga eʼtibor berish kerak. Doʻkondorga abi deb murojaat qilish normal, boshligʻingizga kanka deyish esa xato. Oʻzbekchada ham bozorda «aka» deysiz, lekin direktorga «joʻra» demaysiz. Quyida soʻzlar samimiylik darajasi boʻyicha tartiblangan, ularga qanday javob berish va eshitsangiz ham ishlatmaslik kerak boʻlgan soʻzlar ham bor. Turkcha ı va ş harflari hali notanish boʻlsa, avval turk alifbosi va talaffuzi maqolasini oʻqing.

Turkcha jargon soʻzlar va ularning darajasi

«Oʻqilishi» ustuni oʻzbek lotin harflari bilan taxminiy. Unda i harfi turkcha ı oʻrnida ham keladi: ı oʻzbekcha qiz soʻzidagi qisqa, orqa iga yaqin.

Roʻyxatdan eng koʻp foydangiz tegadigani abi va abla. Abi ağabey (aka) soʻzining ogʻzaki shakli, TDK Güncel Türkçe Sözlük uni alohida soʻz sifatida beradi. Ular oʻzbekcha aka va opa kabi ishlatiladi: bozordagi sotuvchiga, avtobus haydovchisiga, doʻkondagi ayolga, oʻzingizdan biroz katta notanish odamga shunday murojaat qilasiz. Samimiy ham, hurmatli ham eshitiladi, oʻzbek oʻquvchiga bu odat tanish.

Usta ham oʻzbekchadagidek ishlatiladi. Turkiyada haydovchi, avtomexanik, quruvchi yoki sartaroshga usta deb murojaat qilishadi. Qurilishda yoki ustaxonada ishlasangiz, bu soʻzni har kuni eshitasiz. Marshrut taksida Usta, inecek var! («Usta, tushadiganlar bor!») degan gap juda koʻp aytiladi.

Hocam soʻzma-soʻz «oʻqituvchim», lekin oʻzbekcha domla kabi ismini bilmagan odamga hurmat bilan murojaat qilish uchun ham ishlatiladi, ayniqsa universitet va ofisda.

Oʻzbekchaga oʻxshash soʻzlar

Baʼzi jargon soʻzlar oʻzbekcha soʻzlar bilan bir ildizdan, shuning uchun ular tez esda qoladi:

• Aynen arabcha ayn ildizidan, oʻzbekcha aynan bilan qardosh. Maʼnosi ham yaqin: «xuddi shunday».
• Valla oʻzbekcha vallohining qisqa shakli.
• Efsane forscha soʻz, oʻzbekcha afsona bilan bir xil. Jargonda «zoʻr», «afsonaviy» degani.
• Kıl soʻzma-soʻz «qil», lekin jargonda «jonga tegadigan odam» maʼnosida keladi (pastdagi «Qochish kerak boʻlgan soʻzlar»ga qarang).

Bitta tuzoq bor: **baya oʻzbekcha boya bilan bir soʻz emas.** Oʻzbekchada boya «haligina, biroz oldin» degani. Turkcha baya esa bayağıning ogʻzaki shakli va «ancha, rosa» maʼnosini beradi: Baya yoruldum «Rosa charchadim». Bunday aldoqchi soʻzlar haqida oʻzbek va turk tillaridagi aldoqchi soʻzlar maqolasida batafsil yozganmiz.

Qaysi soʻzni qachon ishlatish mumkin

Aynen, valla, vay be va yok artık deyarli har qanday erkin suhbatda xavfsiz. Ularni hamkasblar, qoʻshnilar bilan, tanishib olgach esa doʻstingizning oilasi bilan ham ishlatish mumkin. Samimiy eshitiladi, qoʻpol emas.

Kanka, harbi va efsane tengdosh doʻstlar uchun. Kanka odatda kan kardeş («qon-qardosh»)ning qisqa shakli deb tushuntiriladi va oʻsmirlar hamda yigirma yoshlardagilar orasida juda keng tarqalgan. Chet ellik aytsa, samimiy va biroz kulgili eshitiladi. Yoshi katta yoki lavozimi yuqori odamga aytsangiz esa vaziyatni notoʻgʻri tushunganingiz bilinib qoladi, xuddi boshliqqa «joʻra» deganday.

Moruk va eyvallah bilan ehtiyot boʻling. Moruk odamning yoshini masxara qiladi, shuning uchun faqat juda yaqin doʻstlar orasida ishlaydi. Eyvallah samimiy «rahmat», TDK uni «xayr» va «mayli, roziman» maʼnolarida ham beradi. U erkaklarga xos, koʻcha nutqiga yaqin eshitiladi. Betaraf variantlar turkcha rahmat maqolasida.

Xat, bank, uy egasi, ish beruvchi va imtihonda jargonga joy yoʻq: u yerda **standart turkcha va siz** ishlating. Ogʻzaki nutq qanchalik erkin boʻlishi mumkinligi soʻzlashuv turk tili maqolasida tushuntirilgan.

Turkcha jargonga qanday javob beriladi

Jargonga odatda jargon bilan javob beriladi. Quyidagi juftliklar juda koʻp uchraydi.

Eng oson javob aynen: u aytilgan har qanday gapga qoʻshilishni bildiradi, kuchaytirish uchun aynen öyle («xuddi shunday») deyiladi. Boshqa kundalik javoblar turkcha salomlashish va kundalik iboralar hamda turkcha salom maqolalarida.

Qochish kerak boʻlgan soʻzlar

Baʼzi soʻzlarni doim eshitasiz, lekin ularni takrorlash xavfli.

• Lan erkak doʻstlar orasida «ey», «oʻrtoq» kabi ishlatiladi. Qurilishda yoki ishxonada uni har qadamda eshitishingiz mumkin. Boshqalar bilan u tajovuzkor yoki qoʻpol eshitiladi, chet ellik aytsa, janjal ham chiqishi mumkin. Tushunib oling, oʻzingiz ishlatmang.
• Oha «voy!» degani. Yosh doʻstlar orasida normal, kattalar oldida qoʻpol.
• Kıl (soʻzma-soʻz «qil») jonga tegadigan odamni bildiradi. Yengil boʻlsa ham, haqiqiy haqorat.
• Allah belanı versin («Xudo boshingga balo bersin») kabi qargʻishlar jiddiy, kimdir uni yoʻlda baqirib aytsa ham.
• Soʻkinishlarning koʻpi odamning onasi, opa-singlisi yoki oila nomusini haqorat qiladi. Oʻzbek oilasida oʻsgan odam bu soʻzlar qanchalik ogʻir ekanini yaxshi tushunadi: hazilga aytilgan bitta soʻz ham doʻstlikni buzishi mumkin. Biz ularni bu yerda keltirmaymiz. Jahl bilan aytilgan notanish soʻzni eshitsangiz, takrorlamang, keyin turk doʻstingizdan yoki oʻqituvchingizdan yolgʻiz soʻrang.

Hamma soʻzni tushunishga harakat qiling, oʻzingiz esa faqat yumshoqlarini ishlating. Turklar chet ellikning haddan tashqari xushmuomala boʻlishini kechiradi, oʻrinsiz soʻkinishni esa kechirmaydi.

Oʻzbeklar uchun talaffuz maslahatlari

1. Nuqtasiz ı artık va kafayı soʻzlarida qisqa, boʻsh unli, oʻzbekcha qizdagi iga yaqin. Uni oldingi i kabi aytsangiz, aksent darhol bilinadi.
2. Qoʻsh undoshlar choʻzib aytiladi: valla va eyvallahdagi l uzun, oʻzbekcha alla soʻzidagidek.
3. C oʻzbekcha j, ç esa ch: hocam «hojam», Cuma «juma».
4. H oʻzbekcha h kabi aytiladi, x emas: harbini «xarbi», hadini «xadi» demang.
5. Urgʻu odatda oxirroqqa tushadi: kanKA, efsaNE. Yok artık! da esa butun ibora hayrat bilan koʻtariladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• Yoshi katta odamga kanka deyish. Uning oʻrniga abi, abla yoki hocam deng.
• Ravonroq eshitilish uchun lan ishlatish. Qoʻpol koʻrinishning eng tez yoʻli shu.
• Rasmiy xabarlarda jargon yozish. Ish xatidagi aynen beparvolikdek oʻqiladi.
• Abini siz bilan noqulay aralashtirish. Abi, kaç lira? («Aka, necha pul?») normal, lekin rasmiy xodim yoki keksa odamga beyefendi (janob) va hanımefendi (xonim) deyish xavfsizroq.
• Kafayı yemekni soʻzma-soʻz tushunish. Ibora hech narsa yeyishni emas, stressdan aqldan ozay deb qolishni bildiradi. TDK uni charchoqdan ruhiy tushkunlikka tushish deb izohlaydi.

Ikkita qisqa dialog

Bozorda:

• Siz: Abi, domatesin kilosu kaç?
• Sotuvchi: Kırk lira abla, çok taze.
• Siz: Valla güzel görünüyor. Bir kilo alayım.

Bozorda narxlar tez aytiladi. Ularni ilgʻab olish uchun turk tilida sonlar, soat va narxlar maqolasi yordam beradi.

Doʻstlar orasida:

• Emre: Kanka, sınavı geçtim!
• Siz: Yok artık! Harbi mi?
• Emre: Harbi valla. Akşam kutlayalım mı?
• Siz: Aynen, efsane olur.

Koʻp beriladigan savollar

Turkcha kanka nima degani?

«Oshna», «joʻra» yoki «bro». Asosan yoshlar orasida ishlatiladigan samimiy jargon, erkaklarga ham, ayollarga ham aytiladi.

Abi jargonmi?

Abi ağabey («aka») soʻzining kundalik ogʻzaki shakli va TDK lugʻatida bor. Notanish odamga aytilsa samimiy, lekin hurmatli eshitiladi, xuddi oʻzbekcha aka kabi.

Aynen nima degani?

«Xuddi shunday» yoki «ha-ha». Erkin nutqda gapga qoʻshilishning eng keng tarqalgan usuli.

Lan yomon soʻzmi?

Soʻkinish emas, lekin qoʻpol. Yaqin erkak doʻstlar orasida normal, boshqa holatlarda tajovuzkor eshitilishi mumkin, shuning uchun oʻrganuvchiga ishlatmaslik maslahat beriladi.

Jargonning qiyin tomoni lugʻatda yozilmaydi: bitta soʻz bir odam bilan samimiy, boshqasi bilan qoʻpol chiqadi. Qaysi soʻzni kimga aytish mumkinligini ona tili turkcha boʻlgan oʻqituvchidan soʻrab olmoqchi boʻlsangiz, Ceylan bilan bepul sinov darsiga yoziling, 20–30 daqiqa. Tushuntirishlar turk yoki ingliz tilida, soʻrovga 24 soat ichida javob beramiz. Bepul daraja testi esa jargondan oldin asosiy turkchangiz qay darajada ekanini koʻrsatadi.