اصطلاحات عامیانه ترکی استانبولی: kanka، aynen و abi

پرکاربردترین اصطلاحات عامیانه ترکی استانبولی این‌ها هستند: «کانکا» (رفیق)، «آینِن» (دقیقاً)، «آبی» و «آبلا» (داداش و آبجی) و «یوک آرتِک!» (نه بابا!). همه‌شان خودمانی‌اند و بعضی فقط به کار جمع دوستان می‌آیند. املای ترکی‌شان را در جدول زیر ببینید:

عامیانهٔ ترکی بیشتر از هر چیز به لحن مربوط است. «آبی» گفتن به مغازه‌دار اشکالی ندارد، اما «کانکا» گفتن به رئیس اشتباه است. چند تا از این کلمه‌ها تقریباً همان کاری را می‌کنند که معادل فارسی‌شان در تهران می‌کند: «آبی» مثل «داداش» به غریبه، «هوجام» مثل «استاد» و «والّا» مثل «والا». اگر حرف‌های ویژهٔ الفبای ترکی هنوز برایتان تازه‌اند، از الفبای ترکی استانبولی و تلفظ حروف شروع کنید.

اصطلاحات عامیانهٔ ترکی بر اساس لحن

اگر فقط دو کلمه از این فهرست یاد بگیرید، «آبی» و «آبلا» باشند. «آبی» شکل گفتاری «آآبِی» (برادر بزرگ‌تر) است و فرهنگ ترکی امروزِ بنیاد زبان ترکی (TDK) آن را مدخل جداگانه آورده است. ترک‌ها این دو را برای صدا زدن غریبه‌ای که کمی از خودشان بزرگ‌تر است به کار می‌برند: میوه‌فروش بازار، راننده اتوبوس، خانم فروشنده. درست مثل «داداش» و «آبجی» در فارسی محاوره‌ای، هم صمیمی است و هم محترمانه. اگر دنبال «داداش به ترکی استانبولی» بودید، جوابش همین «آبی» است.

با «هوجام» هم همین حساب را بکنید. معنی تحت‌اللفظی‌اش «معلمم» است و برای صدا زدن کسی که اسمش را نمی‌دانید به کار می‌رود، به‌خصوص در دانشگاه و اداره. کاربردش شبیه «استاد» در جملهٔ «استاد، این چند؟» است.

بعضی‌ها را تقریباً از قبل بلدید: «آینِن» از «عیناً»ی عربی آمده، «والّا» همان «والله» است و «اِفسانه» همان «افسانه»ی فارسی. معنی‌شان هم کم‌وبیش همان است که حدس می‌زنید.

کجا کدام کلمه را بگوییم؟

در تقریباً هر گفت‌وگوی راحتی، «آینِن»، «والّا»، «وای بِه» و «یوک آرتِک» بی‌خطرند. وقتی یخ‌ها آب شد، با همکار، همسایه و خانوادهٔ همسرتان هم می‌توانید بگویید. خودمانی‌اند، نه بی‌ادبانه.

اما «کانکا»، «هاربی» و «اِفسانه» مال دوستان هم‌سن‌وسال‌اند. معمولاً «کانکا» را کوتاه‌شدهٔ «کان کاردِش» («برادر خونی») می‌دانند. بین نوجوان‌ها و بیست‌وچندساله‌ها خیلی رایج است. از زبان یک زبان‌آموز صمیمی و کمی بامزه به گوش می‌رسد، اما به آدم مسن‌تر یا بالادست که بگویید، معلوم است موقعیت را اشتباه خوانده‌اید.

دو کلمهٔ «مُروک» و «اِیوالّاه» احتیاط می‌خواهند. «مُروک» کسی را به خاطر پیری دست می‌اندازد، مثل «پیری» گفتن به رفیق، و فقط بین دوستان نزدیک جواب می‌دهد. «اِیوالّاه» تشکری خودمانی است که TDK معنی «خداحافظ» و «باشه، قبول» را هم برایش ثبت کرده. حس «ایول» یا «مخلصیم» دارد و مردانه و کوچه‌بازاری به نظر می‌رسد. شکل‌های خنثای تشکر را در ممنون به ترکی استانبولی آورده‌ایم.

عامیانه را از هر متن نوشتاری یا رسمی دور نگه دارید. در ایمیل، بانک، با صاحب‌خانه یا سر امتحان، ترکی معیار و «سیز» (شما) به کار ببرید. ترکی محاوره‌ای استانبولی توضیح می‌دهد گفتار خودمانی تا کجا جا دارد.

جواب اصطلاحات عامیانه

جواب عامیانه معمولاً عامیانه است. این جفت‌ها را مدام می‌شنوید:

اگر نمی‌دانید چه بگویید، «آینِن» راحت‌ترین جواب است. با هر حرفی موافقت می‌کند و برای تأکید می‌شود گفت «آینِن اؤیله» (دقیقاً همین):

جواب‌های روزمرهٔ دیگر را در سلام و احوالپرسی به ترکی استانبولی می‌بینید.

کلمه‌هایی که بهتر است نگویید

بعضی کلمه‌ها را مدام می‌شنوید، ولی تقلیدشان امن نیست. املای ترکی‌شان را در جدول بعد از این فهرست آورده‌ایم تا اگر شنیدید، بشناسیدشان.

• از همه رایج‌تر «لان» است، پرکننده‌ای شبیه «هوی» یا «بابا»ی خشن است و بین دوستان مرد مدام شنیده می‌شود. با هر کس دیگری تهاجمی یا زشت به نظر می‌رسد و از زبان یک خارجی ممکن است دعوا راه بیندازد. بشناسیدش، نگویید.
• تعجب‌واژهٔ «اوها» یعنی «وای!». TDK معنی اولش را صدایی برای نگه داشتن گاو و گله ثبت کرده است. بین جوان‌ها اشکالی ندارد، اما جلوی بزرگ‌ترها بی‌ادبی است.
• به آدم رومخ می‌گویند «کِل»، یعنی «مو». توهین است، ملایم ولی واقعی.
• نفرین‌هایی مثل «آلّاه بِلانِ وِرسین» (خدا بلایت بدهد) جدی‌اند، حتی وقتی کسی در ترافیک داد می‌زند. حسشان شبیه «خیر نبینی» در فارسی است.
• فحش. بیشتر فحش‌های ترکی به مادر، خواهر یا ناموس طرف توهین می‌کنند، درست مثل فحش‌های فارسی، و به همان اندازه سنگین‌اند. گفتنش حتی به شوخی ممکن است دوستی را تمام کند. فهرستشان را اینجا نمی‌آوریم. اگر کلمهٔ ناآشنایی را با لحن عصبانی شنیدید، تکرارش نکنید و بعداً در خلوت از یک دوست ترک یا معلمتان بپرسید.

قانون امن این است: همه را بفهمید، فقط ملایم‌ها را بگویید. ترک‌ها مؤدب‌تر بودن زبان‌آموز را راحت می‌بخشند، فحش بی‌جا را نه.

نکته‌های تلفظ برای فارسی‌زبان‌ها

اشتباه‌های رایج

• گفتن «کانکا» به آدم مسن‌تر. به جایش «آبی»، «آبلا» یا «هوجام» بگویید.
• گفتن «لان» برای اینکه مسلط به نظر برسید. سریع‌ترین راه بی‌ادب به نظر رسیدن است.
• نوشتن عامیانه در پیام رسمی. «آینِن» در ایمیل کاری بی‌دقت به نظر می‌رسد.
• گفتن «آبی» به کارمند اداره یا آدم خیلی مسن. با مغازه‌دار جواب می‌دهد («داداش، چند لیر؟»)، اما اینجا «بِی‌اِفِندی» (آقا، جناب) و «هانِم‌اِفِندی» (خانم، سرکار خانم) امن‌ترند. املای هر سه در مثال بعد از این فهرست آمده است.
• برداشت تحت‌اللفظی از «کافایِ یِمِک». یعنی از فشار و خستگی قاطی کردن، نه «کله خوردن». TDK آن را از پا افتادن و به هم ریختن از خستگی معنی کرده است.

دو گفت‌وگوی کوتاه

در بازار میوه و تره‌بار:

قیمت‌ها در بازار تند گفته می‌شوند. اعداد، ساعت و قیمت به ترکی استانبولی کمکتان می‌کند آن‌ها را بگیرید.

بین دوستان:

وقتی عامیانه جا افتاد، نوبت اصطلاح‌ها و مثل‌هاست. ضرب‌المثل‌های ترکی استانبولی جمله‌هایی را آورده که بزرگ‌ترها عاشقشان‌اند و خیلی‌هایشان معادل فارسی دارند.

پرسش‌های رایج

کلمهٔ «کانکا» در ترکی یعنی چه؟

یعنی «رفیق» یا «داداش». عامیانه و خودمانی است، بیشتر بین جوان‌ها، و هم برای مرد به کار می‌رود هم برای زن.

«داداش» به ترکی استانبولی چه می‌شود؟

می‌شود «آبی»، شکل گفتاری «آآبِی» (برادر بزرگ‌تر) است و در فرهنگ TDK هم آمده. با غریبه‌ها خودمانی ولی مؤدبانه است. معادل «آبجی» هم «آبلا» است.

کلمهٔ «آینن» در ترکی یعنی چه؟

یعنی «دقیقاً» یا «آره». رایج‌ترین راه موافقت در گفتار خودمانی است و از «عیناً»ی عربی آمده.

آیا «لان» در ترکی فحش است؟

فحش نیست، اما خشن است. بین دوستان مرد نزدیک عادی است و جاهای دیگر تهاجمی به نظر می‌رسد، پس زبان‌آموز بهتر است نگوید.

مرز بین «صمیمی» و «بی‌ادب» را فرهنگ لغت نشان نمی‌دهد؛ آن را یک ترک‌زبان سریع‌تر از هر جدولی به شما می‌گوید. اگر کلمه‌ای از سریال یا خیابان شنیده‌اید و مطمئن نیستید کجا می‌شود گفتش، آن را با خودتان به جلسهٔ آزمایشی رایگان بیاورید. جیلان ترک‌زبان مادری است و توضیحش را به ترکی یا انگلیسی می‌دهد. پیش از آن هم آزمون تعیین سطح رایگان را بدهید تا جلسه با سطح خودتان جلو برود.