زمان حال و آینده در ترکی استانبولی: ‎-iyor، ‎-ir و ‎-ecek

فارسی برای «الان دارم می‌روم»، «هر روز می‌روم» و «فردا می‌روم» یک فعل دارد. ترکی سه تا. حال استمراری برای کاری است که الان در جریان است یا از قبل قطعی شده، حال گسترده برای عادت، حقیقت کلی، تعارف و درخواست مؤدبانه، و آینده برای تصمیم و پیش‌بینی. در مثال زیر، فعل «رفتن» را در هر سه زمان می‌بینید و پسوند هر زمان مشخص شده است. به همین دلیل فعل فارسی را نمی‌شود مستقیم ترجمه کرد و باید هر بار از خودتان بپرسید منظورتان از «می‌روم» دقیقاً چیست.

gidiyorumحال استمراری: الان دارم می‌روم.

giderimحال گسترده: (معمولاً) می‌روم.

gideceğimآینده: قرار است بروم.

قواعد املای این مقاله از بنیاد زبان ترکی (TDK) است.

«می‌روم» فارسی، سه زمان ترکی

مضارع اخباری فارسی (می‌روم، می‌خورم) هم عادت را می‌گوید، هم آینده را، و در نوشته حتی کار در جریان را. ترکی این‌ها را از هم جدا می‌کند. جدول زیر نشان می‌دهد هر معنی کدام زمان ترکی را می‌خواهد:

«دارم می‌…» فارسی تقریباً همیشه حال استمراری است. اما حال استمراری فقط «دارم می‌…» نیست؛ برنامهٔ قطعی نزدیک را هم می‌گوید، درست مثل «فردا می‌روم» فارسی. حال گسترده هم بیشتر از عادت کار می‌کند و تعارف، خواهش و قول نرم را می‌سازد.

حال استمراری: الان، این روزها، برنامهٔ قطعی

حال استمراری کاری را نشان می‌دهد که در جریان است. چیزی را هم که برای یک دورهٔ فعلی درست است می‌گوید و برنامهٔ نزدیکی را که قطعی شده، معمولاً با یک قید زمان. اسم ترکی این زمان و دو نمونه‌اش در مثال زیر آمده است:

şimdiki zamanحال استمراری

Bu ay çok çalışıyorum.این ماه خیلی کار می‌کنم.

Akşam sinemaya gidiyoruz.امشب می‌رویم سینما.

ترکی حال استمراری را برای فعل‌هایی هم به کار می‌برد که در فارسی «دارم» نمی‌گیرند. جمله‌های زیر کاملاً عادی‌اند. فارسی هم «دارم می‌دانم» نمی‌گوید، پس این‌ها را با «دارم» ترجمه نکنید.

Seni seviyorum.دوستت دارم.

Anlıyorum.می‌فهمم.

İstiyorum.می‌خواهم.

Biliyorum.می‌دانم.

ساختن حال استمراری

به ریشهٔ فعل یک مصوت چهارحالته و بعد بخش ثابت این زمان را اضافه کنید و بعد شناسه را. بخش ثابت حال استمراری هیچ‌وقت مصوتش را عوض نمی‌کند، پس شناسه‌های بعدش همیشه یک شکل دارند. این یکی از معدود پسوندهایی است که از هماهنگی واکه‌ها پیروی نمی‌کند. چهار مصوت، بخش ثابت و شناسه‌ها در مثال زیر آمده‌اند:

ı / i / u / üمصوت چهارحالتهٔ پیش از بخش ثابت

-yorبخش ثابت حال استمراری

-um / -sun / -uz / -sunuzشناسه‌های همیشگی بعد از آن

جدول صرف سه فعل «آمدن»، «انجام دادن» و «خواندن»:

چند نکته، با مثال‌هایی که بعد از فهرست آمده است:

• ریشه‌هایی که به یکی از دو مصوت باز ختم می‌شوند، آن مصوت را تنگ می‌کنند. قاعدهٔ تنگ‌شدگی مصوت در TDK سه مثال اول ردیف اول را می‌آورد و فعل «خوردن» هم به همین شکل صرف می‌شود. مصوت تنگ‌شده را هم می‌گویید و هم می‌نویسید.
• ریشه‌هایی که به یکی از چهار مصوت تنگ ختم می‌شوند فقط بخش ثابت را می‌گیرند.
• بعضی فعل‌ها صامت پایانی «ت» را به «د» نرم می‌کنند.
• برای منفی، قبل از مصوت، نشانهٔ منفی را بگذارید.
• ادات سؤال جدا نوشته می‌شود، مثل مثال‌های TDK برای ادات سؤال.

başla → başlıyor, izle → izliyor, de → diyor, ye → yiyorتنگ‌شدگی مصوت آخر ریشه

oku → okuyor, yürü → yürüyorریشهٔ مختوم به مصوت تنگ

git → gidiyor, et → ediyorنرم شدن صامت

gelmiyorum, yapmıyorum, okumuyorumمنفی با نشانهٔ منفی

Okuyor muyuz? / Geliyor musun?ادات سؤال جدا نوشته می‌شود.

حال گسترده: عادت، حقیقت کلی، تعارف و خواهش

حال گسترده چیزی را می‌گوید که به‌طور کلی درست است، نه در یک لحظهٔ خاص. اسم ترکی‌اش یعنی «زمان گسترده» و بعضی منابع فارسی اسمش را «حال ساده» گذاشته‌اند. کاربردهایش به ترتیب عادت، اخلاق، حقیقت کلی، پیشنهاد، خواهش مؤدبانه و قول نرم است:

geniş zamanزمان گسترده

Hafta sonları geç kalkarım.آخر هفته‌ها دیر بیدار می‌شوم.

Babam sigara içmez.پدرم سیگار نمی‌کشد.

Kediler balık sever.گربه‌ها ماهی دوست دارند.

Ben hallederim.من درستش می‌کنم.

Kahve alır mısınız?قهوه میل دارید؟

Pencereyi açar mısınız?پنجره را باز می‌کنید؟

Akşam ararım.عصر زنگ می‌زنم.

اینجا فارسی کمکتان می‌کند، چون الگوی خواهش در ترکی شبیه فارسی است: ما هم با سؤالِ زمان حال خواهش می‌کنیم («لطفاً پنجره را باز می‌کنید؟») و ترکی همین را با حال گسترده، ادات سؤال و ضمیر «شما» می‌گوید. این الگو را در مغازه و اداره مدام می‌شنوید. عبارت‌های ثابت بیشتر را در سلام و احوالپرسی به ترکی استانبولی آورده‌ایم.

ساختن حال گسترده

نشانهٔ حال گسترده به شکل ریشه بستگی دارد و این بخش تمرین می‌خواهد. چهار قاعده را در زیر می‌بینید و مثال هر قاعده با همان شماره در مثال بعد از فهرست آمده است:

1. ریشه‌هایی که به مصوت ختم می‌شوند فقط صامت «ر» می‌گیرند.
2. ریشه‌های چندهجایی که به صامت ختم می‌شوند پسوند چهارحالته با مصوت تنگ می‌گیرند.
3. ریشه‌های یک‌هجایی که به صامت ختم می‌شوند پسوند دوحالته با مصوت باز می‌گیرند.
4. فهرست کوتاهی از فعل‌های یک‌هجایی به‌جایش پسوند چهارحالته می‌گیرند.

oku → okur, bekle → bekler, ye → yer, de → der۱. ریشهٔ مختوم به مصوت

çalış → çalışır, otur → oturur, getir → getirir, öğren → öğrenir۲. ریشهٔ چندهجایی

yap → yapar, iç → içer, sev → sever, bak → bakar, git → gider۳. ریشهٔ یک‌هجایی

al → alır, bil → bilir, bul → bulur, dur → durur, gel → gelir, gör → görür, kal → kalır, ol → olur, öl → ölür, san → sanır, var → varır, ver → verir, vur → vurur۴. استثناهای یک‌هجایی

این فهرست را یکجا حفظ کنید. این فعل‌ها آن‌قدر پرکاربردند که شکل درستشان زود به گوشتان می‌نشیند، اما دو شکل غلط زیر از غلط‌های معمول ماه‌های اول‌اند:

alar ✗ → alır ✓می‌گیرد

verer ✗ → verir ✓می‌دهد

منفی الگوی خودش را دارد. نشانهٔ منفی حال گسترده دوحالته است، اما اول‌شخص صامت «ز» آن را می‌اندازد. در مثال زیر می‌بینید:

gelmezنمی‌آید

gelmemنمی‌آیم

gelmeyizنمی‌آییم

سؤال منفی دعوت است، همان دعوت با سؤال منفی که در فارسی هم داریم:

Bize gelmez misin?نمی‌آیی خانهٔ ما؟

آینده: تصمیم و پیش‌بینی

زمان آینده برای تصمیمی است که گرفته‌اید و چیزی که انتظار دارید پیش بیاید. اسم ترکی‌اش و دو نمونه در مثال زیر آمده است. آیندهٔ ترکی مثل «خواهم رفت» فارسی کتابی و رسمی نیست؛ در گفت‌وگوی روزمره کاملاً عادی است. معادل گفتاری‌اش در فارسی بیشتر «قرار است» یا «می‌خواهم بروم» در معنی تصمیم است.

gelecek zamanزمان آینده

Yaz tatilinde İzmir'e gideceğim.تعطیلات تابستان می‌روم ازمیر.

Bu akşam yağmur yağacak.امشب باران می‌آید.

آینده محکم‌تر از حال گسترده هم هست. دو جملهٔ زیر را مقایسه کنید:

Arayacağım.حتماً زنگ می‌زنم.

Ararım.یه زنگی می‌زنم.

ساختن آینده

به ریشه پسوند آینده را با هماهنگی دوحالته اضافه کنید. ریشه‌هایی که به مصوت ختم می‌شوند صامت میانجی «ی» می‌گیرند. قبل از شناسه‌ای که با مصوت شروع شود، صامت «ک» آخر پسوند نرم می‌شود، پس اول‌شخص‌ها شکل دیگری دارند. هر سه مورد در مثال زیر آمده است:

gelecek / yapacakدو شکل پسوند آینده

oku → okuyacak, bekle → bekleyecekصامت میانجی

geleceğim, geleceğizنرم شدن صامت آخر در اول‌شخص

همان قاعدهٔ تنگ‌شدگی TDK اینجا یک دام دارد. خیلی‌ها مصوت پیش از پسوند آینده را در گفتار تنگ تلفظ می‌کنند، اما تنگ‌شدگی اینجا نوشته نمی‌شود. فقط دو فعل «گفتن» و «خوردن» مصوت تنگ‌شده را می‌نویسند. سؤال هم الگوی معمول را دارد. مثال‌ها:

başlıyacak ✗ → başlayacak ✓شروع خواهد شد

yaşayacak, izlemeyecekاملای درست، بدون تنگ‌شدگی

diyecek, yiyecekدو استثنا: خواهد گفت، خواهد خورد

Gelecek misin?می‌آیی؟

در گفتار شکل‌های کوتاهی مثل نمونه‌های زیر می‌شنوید، شبیه «میام» به‌جای «می‌آیم» در فارسی. در پیام به دوست اشکالی ندارند، اما در ایمیل و امتحان شکل کامل را بنویسید. شکل‌های کوتاه دیگر گفتار را در ترکی محاوره‌ای استانبولی باز کرده‌ایم.

gelicem ← geleceğimمیام

yapıcam ← yapacağımانجامش می‌دم

فرق سه زمان در جمله‌های واقعی

یک جملهٔ فارسی بسته به منظورتان ممکن است سه زمان ترکی بخواهد.

«فردا می‌روم استانبول»

اگر بلیت خریده‌اید و سفر قطعی است، جملهٔ اول؛ اگر برنامه یا تصمیمتان را می‌گویید، جملهٔ دوم. جملهٔ سوم شُل و مشروط است:

Yarın İstanbul'a gidiyorum.فردا می‌روم استانبول (قطعی است).

Yarın İstanbul'a gideceğim.فردا قرار است بروم استانبول.

Yarın İstanbul'a giderim.فردا می‌توانم بروم، فردا یه سر می‌روم دیگر.

«سیگار می‌کشی؟»

جملهٔ اول دربارهٔ عادت است و تعارف سیگار هم همین‌طور گفته می‌شود. جملهٔ دوم دربارهٔ الان یا این روزهاست:

Sigara içer misin?سیگار می‌کشی؟ (عادت یا تعارف)

Sigara içiyor musun?الان داری سیگار می‌کشی؟ این روزها سیگار می‌کشی؟

«می‌شود کمکم کنید؟»

جملهٔ اول خواهش مؤدبانه است. جملهٔ دوم نیت را می‌پرسد و ممکن است بی‌حوصله به نظر برسد:

Bana yardım eder misiniz?می‌شود کمکم کنید؟

Bana yardım edecek misiniz?قرار است کمکم کنید یا نه؟

«بهت زنگ می‌زنم»

جملهٔ اول قولی دوستانه بدون ساعت مشخص است. جملهٔ دوم تعهد قطعی است که اغلب ساعت هم دارد، مثل جملهٔ سوم:

Ararım.بهت زنگ می‌زنم.

Arayacağım.حتماً زنگ می‌زنم.

Saat beşte arayacağım.ساعت پنج زنگ می‌زنم.

وقتی کار تمام شده، به زمان گذشته نیاز دارید. در گذشتهٔ ساده و نقلی در ترکی استانبولی فرق چیزی را که خودتان دیده‌اید با چیزی که شنیده‌اید توضیح داده‌ایم، و اینکه چرا گذشتهٔ نقلی ترکی همان ماضی نقلی فارسی نیست.

اشتباه‌های رایج زبان‌آموزها

معلم‌ها این‌ها را بارها و بارها اصلاح می‌کنند، بیشتر در سطح A1 و A2. شکل غلط و درست هر مورد با همان شماره در مثال بعد از فهرست آمده است.

1. حال گسترده برای «الان». این جمله بوی عادت می‌دهد.
2. هماهنگ کردن بخش ثابت حال استمراری. شناسه‌های بعد از آن همیشه یک شکل دارند.
3. انتخاب مصوت اشتباه در حال گسترده.
4. نگه داشتن «ز» در منفی حال گسترده. در اول‌شخص این صامت می‌افتد.
5. جا انداختن تنگ‌شدگی قبل از حال استمراری.
6. نوشتن تنگ‌شدگی‌ای که فقط مال گفتار است.
7. فراموش کردن تغییر صامت‌ها.
8. استفاده از زمان آینده برای هر «می‌…» آینده. پیشنهاد و واکنش لحظه‌ای حال گسترده می‌گیرد: وقتی زنگ در را می‌زنند، «من باز می‌کنم» با حال گسترده گفته می‌شود.

Şimdi televizyon izlerim. ✗ → Şimdi televizyon izliyorum. ✓۱. الان دارم تلویزیون می‌بینم.

geliyorüm, görüyorsün ✗ → geliyorum, görüyorsun ✓۲. دارم می‌آیم، داری می‌بینی

gelar, alar, yapır ✗ → gelir, alır, yapar ✓۳. می‌آید، می‌گیرد، انجام می‌دهد

gelmezim, gelmeziz ✗ → gelmem, gelmeyiz ✓۴. نمی‌آیم، نمی‌آییم

başlayor, yeyor ✗ → başlıyor, yiyor ✓۵. شروع می‌شود، می‌خورد

başlıyacak, izlemiyecek ✗ → başlayacak, izlemeyecek ✓۶. شروع خواهد شد، تماشا نخواهد کرد

gelecekim, gitiyorum ✗ → geleceğim, gidiyorum ✓۷. خواهم آمد، دارم می‌روم

Ben bakarım.۸. من باز می‌کنم. (وقتی زنگ در را می‌زنند)

ترک‌ها بی‌فکر بین این زمان‌ها انتخاب می‌کنند و زبان‌آموزها با گوش دادن و حرف زدن زیاد به آنجا می‌رسند. در سطح‌های زبان ترکی استانبولی از A1 تا C2 نوشته‌ایم هر سطح از شما چه انتظاری دارد. اگر می‌خواهید بدانید زمان‌ها در مسیر کلی یادگیری کجا می‌نشینند، یادگیری ترکی استانبولی چقدر طول می‌کشد؟ را هم ببینید.

جیلان، معلم ما، ترک‌زبان مادری است، کارشناسی ارشد آموزش زبان ترکی دارد و هشت سال است از A1 تا C2 درس می‌دهد. دستور را به ترکی یا انگلیسی توضیح می‌دهد و کلاس‌هایش آنلاین، خصوصی یا گروهی است.

پرسش‌های رایج

فرق حال استمراری با حال گسترده در ترکی چیست؟

حال استمراری کاری را می‌گوید که الان، در دورهٔ فعلی یا به‌عنوان برنامهٔ قطعی نزدیک انجام می‌شود. حال گسترده عادت، حقیقت کلی، اخلاق، پیشنهاد و خواهش مؤدبانه را می‌گوید. دو جملهٔ زیر فرق را نشان می‌دهند:

Kahve içiyorum.دارم قهوه می‌خورم.

Kahve içerim.قهوه می‌خورم (عادتاً)، یا یک قهوه می‌خورم (در جواب تعارف).

می‌شود برای عادت حال استمراری گفت؟

بله. در گفت‌وگوی روزمره جملهٔ اول مثال زیر رایج و درست است، به‌خصوص برای روال‌هایی که الان بخشی از زندگی‌تان است. جملهٔ دوم با حال گسترده عادت را کلی‌تر و ماندگارتر نشان می‌دهد.

Her gün yürüyorum.هر روز پیاده‌روی می‌کنم (این روزها).

Her gün yürürüm.هر روز پیاده‌روی می‌کنم (عادت همیشگی).

برای آینده کی زمان آینده بگویم و کی حال گسترده؟

برای تصمیم و پیش‌بینی زمان آینده را به کار ببرید. وقتی پیشنهاد می‌دهید، موافقت می‌کنید یا قول سبک می‌دهید، حال گسترده. یک نمونه از هر کدام:

Yarın erken kalkacağım.فردا زود بیدار می‌شوم (تصمیم گرفته‌ام).

Tamam, yarın gelirim.باشه، فردا می‌آیم.

چرا «آمدن» پسوند با مصوت تنگ می‌گیرد اما «انجام دادن» پسوند با مصوت باز؟

فعل‌های یک‌هجایی که به صامت ختم می‌شوند معمولاً پسوند دوحالته می‌گیرند، اما سیزده فعل پرکاربرد پسوند چهارحالته می‌گیرند. هر دو گروه در مثال زیر آمده است:

yapar, giderقاعدهٔ معمول

alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, varır, verir, vururسیزده استثنا

آینده را به شکل گفتاری‌اش می‌نویسند؟

نه. شکل کوتاه مثال زیر تلفظ خیلی‌ها در گفتار خودمانی است و شکل نوشتاری چیز دیگری است:

gelicemشکل گفتاری

geleceğimشکل نوشتاری

یک تمرین برای امشب: سه جمله دربارهٔ فردایتان بنویسید، یکی با حال استمراری، یکی با زمان آینده و یکی با حال گسترده، و برای هر کدام بگویید چرا آن زمان را انتخاب کردید. اگر دلیل‌ها برایتان روشن بود، مسیر را درست آمده‌اید. اگر نه، همین سه جمله را به جلسهٔ آزمایشی رایگان بیاورید؛ ۲۰ تا ۳۰ دقیقه برای این بحث کافی است. آزمون تعیین سطح رایگان هم نشان می‌دهد بقیهٔ دستورتان کجاست.