هماهنگی واکه‌ها و پسوندها در ترکی استانبولی به زبان ساده

هماهنگی واکه‌ها (یا هماهنگی مصوت‌ها) در ترکی استانبولی یعنی هر پسوند مصوتش را با مصوت هجای درست قبل از خودش هماهنگ می‌کند. پسوندهای دوحالته بین دو مصوت انتخاب می‌کنند و پسوندهای چهارحالته بین چهار مصوت، مثل نمونه‌های زیر. در فارسی پسوند «ها» یا «ـَم» همیشه یک شکل دارد، اما در ترکی پسوند شکلش را عوض می‌کند. چون ترکی واژه را با پسوند پشت پسوند می‌سازد، این قاعده تقریباً در هر جمله‌ای که می‌سازید حاضر است. اگر در ماه‌های اول جا بیفتد، بعدها مجبور نیستید عادت غلط را از سرتان بیرون کنید.

evler / kitaplarدوحالته: خانه‌ها / کتاب‌ها

evim / kızım / gözüm / okulumچهارحالته: خانه‌ام / دخترم / چشمم / مدرسه‌ام

قاعده‌های زیر بر اساس منابع بنیاد زبان ترکی (TDK)، که فرهنگ لغت و راهنمای املای معیار را منتشر می‌کند، و جزوه‌های دانشگاهی است. هر جا قاعده استثنا دارد، آن را آورده‌ایم.

هشت مصوت ترکی و دو محور هماهنگی

ترکی هشت مصوت دارد و هماهنگی آن‌ها را روی دو محور مرتب می‌کند. محور اول جای زبان است: مصوت‌های پسین و مصوت‌های پیشین. محور دوم لب‌هاست: ناگرد و گرد. جدول زیر هر هشت مصوت را روی این دو محور نشان می‌دهد. سه مصوت از این هشت (آی بی‌نقطه، اِ گرد و ای گرد) در فارسی نیستند؛ اگر تلفظشان برایتان تازه است، اول الفبای ترکی استانبولی و تلفظ حروف را ببینید.

زبان‌شناس ترک، زینب کورکماز، هر دو قاعده را در یادداشت‌هایش دربارهٔ آواشناسی ترکی در مجلهٔ «زبان ترکی» بنیاد زبان ترکی شرح داده است. قاعدهٔ پسین و پیشین، که به آن هماهنگی بزرگ می‌گویند، می‌گوید اگر هجای اول واژه مصوت پسین داشته باشد، هجاهای بعدی هم پسین‌اند و برای مصوت پیشین هم همین‌طور. قاعدهٔ گردی، یعنی هماهنگی کوچک، می‌گوید بعد از مصوت ناگرد، مصوت‌های بعدی ناگرد می‌مانند و بعد از مصوت گرد یا «آ» و «اِ» می‌آید یا «او» و «ای گرد». نام ترکی دو قاعده و نمونه‌هایشان را در مثال زیر ببینید:

büyük ünlü uyumuهماهنگی بزرگ (پسین و پیشین)

yakın, oyunنزدیک، بازی (همه پسین)

ekmek, üzümنان، انگور (همه پیشین)

küçük ünlü uyumuهماهنگی کوچک (گردی)

خیلی از واژه‌های خود ترکی داخل ریشه این قاعده را رعایت نمی‌کنند و بیشتر واژه‌های قرضی هم همین‌طورند. واژه‌های فارسی و عربی ترکی معمولاً هماهنگ نیستند، مثل «کتاب» و «حساب» (مثال زیر). لازم نیست حفظ کنید کدام ریشه هماهنگ است. برای پسوند فقط یک مصوت مهم است: آخرین مصوت واژه‌ای که پسوند به آن می‌چسبد.

anne, kardeş, elmaمادر، خواهر یا برادر، سیب (ریشهٔ ترکیِ ناهماهنگ)

kitap, hesapکتاب، حساب (قرضی و ناهماهنگ)

هماهنگی دوحالته: «اِ» یا «آ»

پسوندهای دوحالته یک شکل با «اِ» و یک شکل با «آ» دارند. اگر آخرین مصوت واژه پیشین باشد، «اِ» بگذارید؛ اگر پسین باشد، «آ». کتاب‌های دستور این پسوندها را اغلب با حرف بزرگ می‌نویسند تا نشان دهند مصوتشان تغییر می‌کند (سطر اول مثال زیر).

-lArنشانهٔ پسوند دوحالته در کتاب‌های دستور

e, i, ö, ü → eمصوت پیشین ← «اِ»

a, ı, o, u → aمصوت پسین ← «آ»

خیلی از این پسوندها همان کاری را می‌کنند که حرف اضافه در فارسی. فرقش این است که در فارسی حرف اضافه قبل از اسم می‌آید و در ترکی پسوند بعد از آن:

• پسوند جمع، مثل «ها»
• پسوند مکان، مثل «در»
• پسوند مبدأ، مثل «از»
• پسوند مقصد، مثل «به»

evler, kitaplar, gözler, okullarجمع: خانه‌ها، کتاب‌ها، چشم‌ها، مدرسه‌ها

evde, okuldaمکان: در خانه، در مدرسه

İzmir'den, Tahran'danمبدأ: از ازمیر، از تهران

eve, okulaمقصد: به خانه، به مدرسه

به جمع «کتاب» دقت کنید. این ریشه هم «ای» دارد و هم «آ»، اما پسوند فقط به مصوت آخر یعنی «آ» نگاه می‌کند، پس جمعش با «آ» است. «حساب» هم همین‌طور. با همین منطق «در اتوبوس» پسوند «اِ»دار می‌گیرد، چون آخرین مصوت «اتوبوس» در ترکی «ای گرد» است.

kitaplar, hesaplarکتاب‌ها، حساب‌ها

otobüsteدر اتوبوس

هماهنگی چهارحالته

پسوندهای چهارحالته باید روی هر دو محور هماهنگ باشند: پسین و پیشین، گرد و ناگرد. در عمل فقط این جدول را لازم دارید:

ضمیر ملکی ترکی دقیقاً مثل «ـَم» فارسی به آخر اسم می‌چسبد و «کتابم» در ترکی «کیتابِم» است. فقط مصوتش بسته به واژه چهار شکل دارد.

گروه چهارحالته بزرگ‌تر است. حالت مفعولی را در بر می‌گیرد که همان کار «را» در فارسی را می‌کند. حالت اضافی را هم در بر می‌گیرد که جای کسرهٔ اضافهٔ فارسی را می‌گیرد. ملکی‌ها، گذشتهٔ ساده، ادات پرسشی و پسوندهای واژه‌سازیِ «دارای» و «بی» هم در همین گروه‌اند. نمونهٔ همه در مثال زیر آمده است:

kitabımکتابم

evi, kapıyı, okulu, gözüمفعولی: خانه را، در را، مدرسه را، چشم را

evin, okulunاضافی: ـِ خانه، ـِ مدرسه

geldi, aldı, oldu, gördüگذشتهٔ ساده: آمد، گرفت، شد، دید

güzel mi?, var mı?, doğru mu?, üzgün mü?پرسشی: قشنگ است؟ هست؟ درست است؟ ناراحت است؟

şekerli, tuzluدارای: شیرین (با شکر)، شور

sütsüz, akılsızبی: بی‌شیر، بی‌عقل

زنجیرهٔ پسوندها: «در خانه‌هایم»

واژهٔ ترکی از چپ به راست بزرگ می‌شود و هر پسوند تازه با مصوتی هماهنگ می‌شود که درست قبل از آن است، که اغلب خودش یک پسوند است. ترتیب معمول برای اسم این است: ریشه، جمع، ملکی، حالت.

این ترتیب برای فارسی‌زبان آشناست. «خانه‌هایم» هم اول جمع و بعد ملکی دارد. فرق فقط این است که «در» به جای اول، آخر می‌آید. «در خانه‌هایم» این‌طور ساخته می‌شود (هر قدم را در مثال بعد از این فهرست ببینید):

1. ریشهٔ «خانه». آخرین مصوت «اِ» است، پیشین.
2. ریشه به‌اضافهٔ جمع. پیشین است، پس پسوند دوحالتهٔ «اِ»دار.
3. به‌اضافهٔ ملکی. آخرین مصوت «اِ» است، پس پسوند چهارحالتهٔ «ای»دار.
4. به‌اضافهٔ مکان. آخرین مصوت «ای» است، پیشین، پس پسوند «اِ»دار.

ev۱. خانه

ev + ler → evler۲. خانه‌ها

evler + im → evlerim۳. خانه‌هایم

evlerim + de → evlerimde۴. در خانه‌هایم

همین زنجیره روی واژه‌ای با مصوت پسین («ماشین») و روی واژهٔ گرد («مدرسه») در دو سطر اول مثال زیر آمده است. هر پسوند فقط یک قدم به عقب نگاه می‌کند، نه به هجای اول، برای همین زنجیره می‌تواند وسط راه نوع مصوت را عوض کند: «عینک» از «چشم» مصوت گرد می‌گیرد و جمعش دوباره «اِ» می‌گیرد (دو سطر آخر).

araba + lar + ım + da → arabalarımdaدر ماشین‌هایم

okul + lar + ımız + dan → okullarımızdanاز مدرسه‌هایمان

göz + lük → gözlükچشم ← عینک

gözlük + ler → gözlüklerعینک‌ها

فعل‌ها هم همین‌طورند:

gel + me + di + m → gelmedimنیامدم

al + ma + dı + m → almadımنگرفتم

دو قاعدهٔ صامتی هم همراه هماهنگی می‌آیند. بعد از صامت بی‌واک، پسوندهایی که با «د» شروع می‌شوند با «ت» می‌آیند. و وقتی پسوند مصوت‌دار به واژهٔ مختوم به مصوت می‌چسبد، ترکی یک صامت میانجی، معمولاً «ی»، اضافه می‌کند. فارسی هم همین کار را با «ی» میانجی می‌کند، مثل «خانه‌ای» و «دانشجویان».

ç, f, h, k, p, s, ş, tصامت‌های بی‌واک

kitapta, ofiste, gitti, baktıدر کتاب، در دفتر کار، رفت، نگاه کرد

kapıyı, arabaylaدر را، با ماشین (میانجی «ی»)

پسوندهای رایج در یک نگاه

در جدول‌های زیر، حرف بزرگ صدایی را نشان می‌دهد که بسته به کلمه عوض می‌شود:

حرف داخل پرانتز، مثل «ی» در پسوند «به»، فقط وقتی می‌آید که واژه به مصوت ختم شود. پسوند شغل‌ساز هم احتمالاً برایتان آشناست: «ـچی» در «پستچی» و «تماشاچی» از همین ریشهٔ ترکی به فارسی آمده است.

استثناهایی که واقعاً با آن‌ها روبه‌رو می‌شوید

بیشتر این نظام قاعده‌مند است، اما چند پسوند و گروهی از واژه‌های قرضی از آن پیروی نمی‌کنند.

پسوندهایی که هیچ‌وقت عوض نمی‌شوند

جزوهٔ دانشگاه آنکارا دربارهٔ قواعد املای ترکی دو مورد رایج را آورده است. پسوند «در حالی که» حتی بعد از مصوت پسین هم «اِ» می‌ماند. پسوند «مالِ» هم ثابت است و دو شکل «مال دیروز» و «مال امروز» استثناهای نادرش هستند. نمونه‌ها در مثال زیر:

uyurken, bakarkenدر حالی که می‌خوابد، در حالی که نگاه می‌کند

sabahki, akşamki, yoldaki, onunkiمال صبح، مال عصر، آنکه در راه است، مال او

dünkü, bugünküمال دیروز، مال امروز (استثنا)

چند پسوند دیگر هم همین رفتار را دارند (نمونه‌ها در مثال بعد از این فهرست):

• پسوند حال استمراری همیشه «اُ» را نگه می‌دارد، اما مصوت قبل از آن با فعل هماهنگ می‌شود.
• پسوند «هنگام» ثابت است.
• پسوند خانواده یا خانهٔ کسی ثابت است.

geliyor, alıyor, okuyor, gülüyorمی‌آید، می‌گیرد، می‌خواند، می‌خندد

sabahleyin, akşamleyinصبح‌هنگام، عصرهنگام

annemgil, teyzemgilمادرم این‌ها، خاله‌ام این‌ها

همین جزوه یادآوری می‌کند که کلمهٔ «با» وقتی به‌صورت پسوند به واژه بچسبد، هماهنگ می‌شود:

ileبا (کلمهٔ جدا)

komşuyla, taksiyle, kitapla, defterleبا همسایه، با تاکسی، با کتاب، با دفتر

واژه‌های آشنایی که پسوند پیشین می‌گیرند

طنز ماجرا اینجاست که بیشتر واژه‌های دردسرساز همان واژه‌های عربی‌ای هستند که هر روز در فارسی می‌گوییم. این واژه‌ها با مصوت پسین تمام می‌شوند، اما پسوند پیشین می‌گیرند، معمولاً چون «ل» یا «ت» پایانی‌شان «نرم» تلفظ می‌شود. فرهنگ لغت بنیاد زبان ترکی شکل پسوند را کنار هر مدخل آورده و این مثال‌ها را نشان می‌دهد (مثال زیر). هر واژه‌ای را که مطمئن نیستید، در فرهنگ ترکی امروز جست‌وجو کنید: پایانه‌ای که بعد از مدخل چاپ شده (سطر آخر) نشان می‌دهد پسوندها کدام مصوت را می‌گیرند.

saat → saatiساعت ← ساعت را

hâl → hâliحال ← حال را

kalp → kalbiقلب ← قلب را

rol → rolüنقش ← نقش را (فرانسوی)

alkol → alkolüالکل ← الکل را (فرانسوی)

gol → golüگل فوتبال ← گل را (فرانسوی)

-ti / -lüنمونهٔ پایانه‌ای که فرهنگ بعد از مدخل چاپ می‌کند

تعداد این واژه‌ها زیاد نیست و پرکاربردهایشان (ساعت، حال، قلب، نقش و گل) را بهتر است یکجا حفظ کنید تا دیگر غافلگیرتان نکنند.

هماهنگی واکه‌ها را چطور تمرین کنیم

دانستن قاعده یک چیز است و درست گفتنش وسط جمله چیز دیگر. هدف این است که کار را گوشتان انجام دهد، نه حافظه‌تان، و این چند عادت کمک می‌کند (نمونه‌ها در مثال بعد از این فهرست):

1. هر پسوند را یک واحد با چند شکل یاد بگیرید، نه دو یا چهار پسوند جدا.
2. شکل‌های کامل را بلند بگویید. گفتن «در خانه‌ام»، «در مدرسه‌ام»، «در ماشینم» و «در چشمم» به ترکی تمرین بهتری است تا پر کردن جای خالی با پسوند مکان.
3. زنجیره‌ها را قدم به قدم تمرین کنید. یک اسم بردارید، جمعش کنید، «ـَم» بگذارید، بعد «در»، و هر مرحله را بلند بگویید.
4. فهرست کوتاهی از استثناهای خودتان نگه دارید و هر هفته مرورش کنید.
5. زیاد بخوانید و گوش کنید. بعد از چند هفته ورودی منظم، شکل غلطی مثل سطر آخر مثال زیر پیش از آنکه بتوانید دلیلش را بگویید، به گوشتان غلط می‌آید.

-lAr, -(I)mهر پسوند، یک واحد با چند شکل

Evimde, okulumda, arabamda, gözümdeدر خانه‌ام، در مدرسه‌ام، در ماشینم، در چشمم

saati, geliyor, akşamkiنمونهٔ فهرست استثناها

evlardaغلط

اگر آذری‌زبان هستید، این قاعده را از قبل در زبان خودتان دارید و کارتان بیشتر روی املا و چند پسوند متفاوت است؛ تفاوت ترکی آذری و استانبولی را ببینید.

اشتباه هماهنگی معمولاً جلوی فهم را نمی‌گیرد، اما از اولین چیزهایی است که شنونده یا ممتحن متوجه می‌شود. در بخش نوشتن آزمون‌های C1، یک لغزش هماهنگی در زنجیرهٔ بلند پسوندها معمولاً در کل متن تکرار می‌شود. اگر می‌خواهید بدانید هماهنگی کجای مسیر یادگیری قرار می‌گیرد، یادگیری ترکی استانبولی چقدر طول می‌کشد را بخوانید و برای اینکه بدانید هر سطح چه انتظاری دارد، سطح‌های زبان ترکی از A1 تا C2 را ببینید.

جیلان، معلم ما، ترک‌زبان مادری است، کارشناسی ارشد آموزش زبان ترکی دارد و ۸ سال از A1 تا C2 تدریس کرده است. او دستور زبان را همین‌طور، به ترکی یا انگلیسی، در کلاس خصوصی یا گروه‌های کوچک آنلاین توضیح می‌دهد.

پرسش‌های پرتکرار

هماهنگی واکه‌ها در ترکی یعنی چه؟

یعنی پسوندها مصوتشان را با آخرین مصوت واژه‌ای که به آن می‌چسبند هماهنگ می‌کنند. پسوندهای دوحالته بین «اِ» و «آ» عوض می‌شوند و پسوندهای چهارحالته بین «ای»، «آی بی‌نقطه»، «ای گرد» و «او».

از کجا بفهمم پسوندی دوحالته است یا چهارحالته؟

به مصوت شکل فرهنگ‌لغتی‌اش نگاه کنید. پسوندهایی که با «اِ» نوشته می‌شوند دوحالته‌اند و آن‌هایی که با «ای» نوشته می‌شوند چهارحالته‌اند (مثال زیر). اگر هر پسوند تازه را با نوعش یاد بگیرید، بعداً وقت کمتری می‌گذارید.

-ler, -de, -den, -mekدوحالته

-im, -di, -li, miچهارحالته

واژه‌های فارسی و عربی در ترکی از هماهنگی پیروی می‌کنند؟

داخل خود واژه معمولاً نه: کتاب، حساب و اتوبوس در ترکی مصوت‌های مختلط دارند. اما پسوند باز هم از مصوت آخر پیروی می‌کند، جز گروه کوچکی مثل «ساعت» و «قلب» که فرهنگ بنیاد زبان ترکی علامت‌گذاری‌شان کرده است. نمونه‌های هر دو را در بخش‌های بالا دیدید.

کدام پسوندها از هماهنگی پیروی نمی‌کنند؟

رایج‌ترین‌ها پسوند «در حالی که»، پسوند حال استمراری، پسوند «مالِ»، پسوند «هنگام» و پسوند خانواده‌اند:

uyurken, geliyor, akşamki, sabahleyin, annemgilنمونهٔ پنج پسوند ثابت

یک آزمایش کوچک: جملهٔ «در خانه‌هایمان» را بدون نگاه کردن به بالا به ترکی بسازید. اگر «اِولِریمیزده» بی‌مکث آمد، قاعده جا افتاده؛ اگر وسطش حساب کردید، هنوز تمرین می‌خواهد و این کاملاً عادی است. برای اینکه کسی پسوندهایتان را در حرف زدن بشنود، جلسهٔ آزمایشی رایگان را رزرو کنید، و اگر سطحتان را نمی‌دانید از آزمون تعیین سطح رایگان شروع کنید.