Turk tilida unlilar uygʻunligi va qoʻshimchalar

Turk tilida unlilar uygʻunligi shunday qoida: qoʻshimcha oʻzidan oldingi boʻgʻindagi unliga moslashadi. Ikki variantli qoʻshimchalar e yoki a ni tanlaydi (evler, kitaplar). Toʻrt variantli qoʻshimchalar i, ı, ü yoki u ni tanlaydi (evim, kızım, gözüm, okulum). Oʻzbek tilidan farqli oʻlaroq, turkchada -lar, -da, -im kabi qoʻshimchalar bitta shaklda qolmaydi, shuning uchun bu qoidani erta oʻrganish keyinchalik minglab mayda xatolardan saqlaydi.

Quyidagi qoidalar standart lugʻat va imlo qoʻllanmasini chiqaradigan Turk til qurumi (TDK) hamda universitet grammatika materiallariga asoslangan. Qoidaning istisnolari boʻlsa, ularni ham keltiramiz.

Oʻzbek tilida bu qoida qayerga yoʻqoldi

Unlilar uygʻunligi turkiy tillarning umumiy xususiyati. Oʻzbek adabiy tilida u deyarli yoʻqolgan, shuning uchun biz uylar, kitoblar, koʻzlar deymiz va qoʻshimcha oʻzgarmaydi. Xorazm kabi ayrim shevalarda uygʻunlik hali ham eshitiladi, lekin Toshkent talaffuziga asoslangan adabiy tilda u yoʻq.

Uygʻunlikning izi oʻzbekchada boshqa joyda qolgan: -ga qoʻshimchasi k dan keyin -ka, q dan keyin -qa boʻladi (terakka, qishloqqa). Turkchada xuddi shunday moslashuv unlilarda ham ishlaydi, va bu oʻzbeklar uchun yangi narsa. Natijada oʻzbek tilida soʻzlashuvchilarning eng koʻp uchraydigan xatosi hamma joyda -lar, -da, -dan deyish: evlarda (toʻgʻrisi evlerde), gözlar (toʻgʻrisi gözler).

Sakkiz unli va ularning guruhlari

Turk tilida sakkizta unli bor (ularni qanday talaffuz qilish haqida turk alifbosi va talaffuzi maqolasida yozganmiz), va uygʻunlik ularni ikki belgi boʻyicha ajratadi. Birinchisi til holati: orqa qator unlilari a, ı, o, u, oldingi qator unlilari e, i, ö, ü. Ikkinchisi lablar: a, e, ı, i lablanmagan, o, ö, u, ü lablangan.

Tilshunos Zeynep Korkmaz ikkala qoidani TDKning Türk Dili jurnalidagi turk fonetikasi boʻyicha maqolasida tasvirlaydi. Katta unlilar uygʻunligi (büyük ünlü uyumu) boʻyicha, soʻzning birinchi boʻgʻinida orqa qator unlisi boʻlsa, keyingi boʻgʻinlarda ham orqa qator unlisi keladi (yakın, oyun), oldingi qator unlilari uchun ham xuddi shunday (ekmek, üzüm). Kichik unlilar uygʻunligi (küçük ünlü uyumu) boʻyicha, lablanmagan unlidan keyin keyingi unlilar ham lablanmagan boʻladi, lablangan unlidan keyin esa yo a/e, yo u/ü keladi.

Koʻp turkiy soʻzlar oʻzak ichida bu qoidani buzadi (anne, kardeş, elma), oʻzlashma soʻzlarning koʻpi ham (kitap, otobüs, televizyon). Qaysi oʻzaklar uygʻun ekanini yodlash shart emas. Qoʻshimcha uchun faqat bitta unli muhim: qoʻshimcha qoʻshilayotgan soʻzning oxirgi unlisi.

Ikki variantli uygʻunlik: e yoki a

Ikki variantli qoʻshimchalarning e va a shakli bor. Soʻzning oxirgi unlisi oldingi qator (e, i, ö, ü) boʻlsa, e ishlatiladi. Orqa qator (a, ı, o, u) boʻlsa, a ishlatiladi. Grammatika kitoblarida bunday qoʻshimchalar unlisi oʻzgarishini koʻrsatish uchun koʻpincha katta A bilan yoziladi: -lAr.

• Koʻplik -ler/-lar (oʻzbekcha -lar): evler (uylar), kitaplar (kitoblar), gözler (koʻzlar), okullar (maktablar)
• Oʻrin kelishigi -de/-da (oʻzbekcha -da): evde, okulda
• Chiqish kelishigi -den/-dan (oʻzbekcha -dan): İzmir'den, Ankara'dan
• Joʻnalish kelishigi -e/-a (oʻzbekcha -ga): eve, okula

Kitaplar soʻziga eʼtibor bering. Kitap oʻzagida i ham, a ham bor, lekin qoʻshimcha faqat oxirgi unliga, a ga qaraydi, shuning uchun koʻplik -lar. Xuddi shu mantiq bilan otobüste (avtobusda) boʻladi, chunki otobüs soʻzining oxirgi unlisi ü.

Toʻrt variantli uygʻunlik: i, ı, ü yoki u

Toʻrt variantli qoʻshimchalar ikki belgiga ham mos kelishi kerak: orqa yoki oldingi qator, lablangan yoki lablanmagan. Amalda faqat shu jadval kerak:

Oʻzbekchada bularning hammasi bitta -im: ismim, qizim, yoʻlim, koʻzim. Toʻrt variantli guruh kattaroq. Unga tushum kelishigi (evi, kapıyı, okulu, gözü; oʻzbekcha -ni), qaratqich kelishigi (evin, okulun; oʻzbekcha -ning), egalik qoʻshimchalari, oʻtgan zamon -di (geldi, aldı, oldu, gördü; oʻzbekcha har doim -di), soʻroq yuklamasi mi (güzel mi?, var mı?, doğru mu?, üzgün mü?) hamda -li va -siz kabi soʻz yasovchi qoʻshimchalar kiradi: şekerli, tuzlu, sütsüz, akılsız. Oʻzbekchada tuzli, sutsiz deymiz, turkchada esa tuzlu, sütsüz.

Qoʻshimchalar zanjiri: ev-ler-im-de

Turkcha soʻz chapdan oʻngga oʻsadi, xuddi oʻzbekchadagidek, va har bir yangi qoʻshimcha bevosita oldingi unliga moslashadi, koʻpincha bu boshqa qoʻshimcha boʻladi. Otlarda odatiy tartib ham oʻzbekcha bilan bir xil: oʻzak, koʻplik, egalik, kelishik.

Evlerimde, yaʼni «uylarimda» soʻzini olaylik:

1. ev (uy). Oxirgi unli e, oldingi qator.
2. ev + ler. Oldingi qator, demak ikki variantli -ler.
3. evler + im. Oxirgi unli e, demak toʻrt variantli -im.
4. evlerim + de. Oxirgi unli i, oldingi qator, demak -de.

Endi orqa qator unlili soʻzda xuddi shu zanjir, araba (mashina): araba + lar + ım + da boʻlib arabalarımda, «mashinalarimda» chiqadi. Lablangan unlili soʻzda: okul + lar + ımız + dan boʻlib okullarımızdan, «maktablarimizdan» chiqadi. Har bir qoʻshimcha faqat bir qadam orqaga qaraydi, birinchi boʻgʻinga emas, shuning uchun zanjir oʻsgan sari unli turi oʻzgarishi mumkin: göz + lük (koʻzoynak) ü ni göz dan oladi, keyin gözlük + ler e ni oladi va gözlükler boʻladi.

Feʼllar ham xuddi shunday ishlaydi. gel + me + di + m boʻlib gelmedim (kelmadim), al + ma + dı + m boʻlib almadım (olmadim) chiqadi. Oʻzbekchada ikkalasida ham -ma-di-m, turkchada esa ular farq qiladi.

Uygʻunlik bilan birga ikki undosh qoidasi ham ishlaydi. **Jarangsiz undoshdan (ç, f, h, k, p, s, ş, t) keyin d bilan boshlanadigan qoʻshimchalar t ga aylanadi**: kitapta, ofiste, gitti, baktı. Bu oʻzbekchadagi -ga / -ka / -qa almashinuviga oʻxshaydi. Unli bilan tugaydigan soʻzga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshilganda esa turkcha oraga bir undosh, odatda y qoʻshadi: kapıyı, arabayla.

Asosiy qoʻshimchalar jadvali

Qavsdagi harf, masalan -(y)e dagi y, faqat soʻz unli bilan tugaganda paydo boʻladi. Ikki variantli qoʻshimchalarda doim e yoki a, toʻrt variantlilarda doim i, ı, u yoki ü boʻladi, shuning uchun lugʻatdagi shakli turini koʻrsatadi.

Albatta uchratadigan istisnolar

Tizimning katta qismi muntazam, lekin bir nechta qoʻshimcha va bir guruh oʻzlashma soʻzlar unga boʻysunmaydi.

Hech qachon oʻzgarmaydigan qoʻshimchalar

Anqara universitetining turk imlo qoidalari boʻyicha dars materiallari ikkita keng tarqalgan holatni keltiradi. **«-ayotganda» maʼnosidagi -ken qoʻshimchasi orqa qator unlilaridan keyin ham e ni saqlaydi**: uyurken (uxlayotganda), bakarken (qarayotganda). Oʻzbekcha -dagi ga yaqin -ki qoʻshimchasi ham oʻzgarmaydi: sabahki (ertalabki), akşamki, yoldaki (yoʻldagi), onunki; dünkü va bugünkü kamdan-kam istisnolar.

Yana bir nechtasi xuddi shunday:

• Hozirgi davomli zamon -yor (oʻzbekcha -yap) doim o ni saqlaydi. Undan oldingi unli esa feʼlga moslashadi: geliyor, alıyor, okuyor, gülüyor.
• -leyin oʻzgarmaydi: sabahleyin (ertalab), akşamleyin.
• -gil (kimningdir oilasi, xonadoni) oʻzgarmaydi: annemgil, teyzemgil. Oʻzbekchada buni oyimlar, xolamlar deymiz.

Oʻsha materiallarda qayd etilishicha, ile (bilan) soʻzga qoʻshimcha sifatida qoʻshilsa, u uygʻunlikka boʻysunadi: komşuyla, taksiyle, kitapla, defterle.

Oldingi qator qoʻshimchasini oladigan oʻzlashma soʻzlar

Arab, fransuz va ingliz tillaridan kirgan ayrim soʻzlar orqa qator unlisi bilan tugaydi, lekin oldingi qator qoʻshimchasini oladi, odatda oxirgi l yoki t «yumshoq» aytilgani uchun. TDK lugʻati har bir soʻz yonida qoʻshimcha shaklini koʻrsatadi: saat → saati (soat), rol → rolü, alkol → alkolü, gol → golü, hâl → hâli (hol) va kalp → kalbi (qalb). Ishonchingiz komil boʻlmagan soʻzni TDKning Güncel Türkçe Sözlük lugʻatida tekshirishingiz mumkin: bosh soʻzdan keyin yozilgan -ti yoki -lü kabi qoʻshimcha qaysi unli kelishini koʻrsatadi.

Oʻzbeklar uchun qiziq tomoni shundaki, soat, hol, qalb bizga ham tanish arabcha soʻzlar. Ular koʻp emas, va eng koʻp uchraydiganlarini (saat, hâl, kalp, rol, gol) bitta guruh qilib yodlash foydali, shunda ular sizni chalgʻitmaydi.

Unlilar uygʻunligini qanday mashq qilish kerak

Qogʻozdagi qoidalar quloq oʻrganmaguncha unchalik yordam bermaydi. Bir nechta odat buni tezlashtiradi:

1. Har bir qoʻshimchani variantlari bilan bitta birlik sifatida oʻrganing: -lAr yoki -(I)m. Har bir qoʻshimcha uchun bitta qoidani eslash ikki yoki toʻrtta alohida qoʻshimchani eslashdan osonroq.
2. Toʻliq shakllarni ovoz chiqarib ayting. Evimde, okulumda, arabamda, gözümde boʻsh joyga -de yozishdan yaxshiroq mashq.
3. Zanjirlarni bosqichma-bosqich mashq qiling. Bitta otni oling, koʻplik qoʻshing, keyin «mening», keyin «-da», va har bosqichni ovoz chiqarib ayting.
4. Oʻz istisnolaringizning qisqa roʻyxatini tuting (saati, geliyor, akşamki) va har hafta takrorlang.
5. Koʻp oʻqing va tinglang. Bir necha hafta muntazam turkcha eshitgandan keyin evlarda sababini tushuntira olishingizdan oldin notoʻgʻri eshitila boshlaydi.

Uygʻunlik xatolari odatda tushunishga xalaqit bermaydi, lekin tinglovchi yoki imtihonchi birinchi sezadigan narsalardan biri. C1 yozma imtihonlarida uzun qoʻshimcha zanjiridagi uygʻunlik xatosi butun matn boʻylab takrorlanishga moyil; bu imtihonlar haqida TÖMER yoki TYS maqolamizda yozganmiz. Uygʻunlik umumiy oʻrganish muddatiga qanday taʼsir qilishini turk tilini qancha vaqtda oʻrganish mumkin maqolasida koʻrasiz. Qaysi darajada ekaningizni bilish uchun turk tili darajalari A1 dan C2 gacha maqolasi har bir daraja nimani talab qilishini tushuntiradi.

Oʻqituvchimiz Ceylan turk tili ona tili boʻlgan mutaxassis, turk tilini oʻqitish boʻyicha magistr darajasiga va A1 dan C2 gacha sakkiz yillik tajribaga ega. U shunday grammatikani turk yoki ingliz tilida, yakka tartibda yoki kichik guruhlarda, onlayn tushuntiradi.

Koʻp soʻraladigan savollar

Turk tilida unlilar uygʻunligi nima?

Bu qoʻshimchalar oʻz unlisini qoʻshilayotgan soʻzning oxirgi unlisiga moslashtirish qoidasi. Ikki variantli qoʻshimchalar e va a orasida, toʻrt variantlilar i, ı, ü va u orasida almashadi.

Oʻzbek tilida unlilar uygʻunligi bormi?

Oʻzbek adabiy tilida u deyarli yoʻqolgan, shuning uchun -lar, -da, -di kabi qoʻshimchalar bitta shaklda qoladi. Turkchada esa bu qoʻshimchalarning har biri ikki yoki toʻrt shaklga ega, va oʻzbeklarning eng koʻp xatosi aynan shu yerda.

Qoʻshimcha ikki yoki toʻrt variantli ekanini qanday bilaman?

Lugʻat shaklidagi unliga qarang. e/a bilan yozilgan qoʻshimchalar (-ler, -de, -den, -mek) ikki variantli. i bilan yozilganlari (-im, -di, -li, mi) toʻrt variantli. Har bir yangi qoʻshimchani turi bilan birga oʻrgansangiz, keyin vaqt tejaysiz.

Qaysi qoʻshimchalar unlilar uygʻunligiga boʻysunmaydi?

Eng keng tarqalganlari -ken (uyurken), -yor (geliyor), -ki (akşamki), -leyin (sabahleyin) va -gil (annemgil).

Gapirayotganingizda qoʻshimchalaringizni kimdir tekshirib tursinmi? Avval bepul daraja testini topshirib boshlangʻich darajangizni bilib oling, soʻng 20–30 daqiqalik bepul sinov darsiga soʻrov yuboring. Har bir soʻrovga 24 soat ichida javob beramiz.