Turk alifbosi va talaffuzi: 29 harf, oʻzbeklar uchun

Turk alifbosida 29 harf bor: 8 ta unli va 21 ta undosh. U lotin yozuviga asoslangan va Turk til qurumi (TDK) maʼlumotiga koʻra 1928-yil 1-noyabrda qonun bilan qabul qilingan. Oʻzbek lotin alifbosini bilsangiz, harflarning koʻpi sizga tanish, va eng muhimi, har bir harf faqat bitta tovushni bildiradi: 29 tovushni oʻrgansangiz, istalgan turkcha soʻzni toʻgʻri oʻqiy olasiz. Oʻzbeklar uchun qiyin joylar boshqa: c harfi, oʻqilmaydigan ğ va oʻzbek alifbosida alohida harfi yoʻq ı, ö, ü unlilari.

Turk alifbosi oʻzbek lotin alifbosidan nimasi bilan farq qiladi

Turk alifbosida q, w va x harflari yoʻq. Oʻzbekcha q oʻrnida turkchada odatda k, x oʻrnida h keladi: qiz turkchada kız, xabar esa haber. Oʻzbekchadagi ikki harfli sh, ch va oʻ, gʻ oʻrniga turk alifbosida alohida harflar bor: ç, ğ, ı, ö, ş va ü.

Yana bir farq: turk tilida i va ı ikki alohida harf, har birining oʻz bosh harfi bor. i bosh harfda İ, ı esa I boʻladi. Shuning uchun İstanbul soʻzidagi bosh harf ustida nuqta turadi. Oʻzbekchadagi tutuq belgisi (ʼ) turk tilida yoʻq. Turkchada apostrof boshqa vazifada: u atoqli otdan keyin qoʻshimchani ajratadi, masalan Türkiye'de (Turkiyada), Ankara'ya (Anqaraga).

TDK oʻzining imlo qoʻllanmasida (Yazım Kılavuzu) unlilarni a, e, ı, i, o, ö, u, ü, undoshlarni esa b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z deb sanaydi. Undosh harflar nomi e qoʻshib aytiladi: be, ce, çe, de. Yagona istisno ğ, uning nomi yumuşak ge, yaʼni «yumshoq ge».

29 harf va ularning talaffuzi

Quyidagi oʻzbekcha taqqoslashlar taxminiy. Misollar qavsida oʻzbekcha tarjimasi berilgan.

Qiyin harflar: c, ğ, ı, ö, ü, ç va ş

c va j: oʻzbekcha bitta j ikkiga boʻlinadi

Oʻzbeklar uchun eng katta tuzoq shu. Oʻzbekcha j harfi ikki xil tovushni bildiradi: jondagi va garajdagi. Turk alifbosi ularni ajratadi: **c har doim jondagi j, j esa faqat garajdagi j**. Shuning uchun cami (masjid) «jami», cuma (juma) «juma» deb oʻqiladi, Can ismi esa oʻzbekcha jon soʻziga oʻxshab eshitiladi. Turkchada c hech qachon k yoki s boʻlmaydi.

Kirill yozuvini yaxshiroq bilsangiz, bunday eslab qoling: c = дж, j = ж, ç = ч, ş = ш.

ğ (yumuşak ge): oʻzbekcha gʻ emas

Koʻp turkcha soʻzlarda ğ oʻzbekcha gʻ bilan bir joyda keladi: togʻ — dağ, ogʻiz — ağız, yogʻ — yağ, sogʻ — sağ. Shuning uchun oʻzbeklar dağ soʻzini «dagʻ» deb aytib yuboradi. Bu xato: turkcha ğ hech qachon undosh sifatida oʻqilmaydi va hech bir soʻz u bilan boshlanmaydi. Uning vazifasi qoʻshni unlilarga bogʻliq:

• a, ı, o, u dan keyin oldingi unlini choʻzadi: dağ «daa», soğuk (sovuq) «souk»ka yaqin eshitiladi.
• Ikki bir xil unli orasida ular bitta uzun unliga qoʻshiladi: ağaç (daraxt; oʻzbekcha yogʻoch) «aach»ga yaqin.
• e, i, ö, ü dan keyin koʻpincha yengil y boʻlib eshitiladi: öğretmen (oʻqituvchi) «öyretmen»ga, değil (emas) «deyil»ga yaqin.

ı (nuqtasiz i)

Oʻzbek alifbosida bu tovush uchun alohida harf yoʻq, lekin tovushning oʻzi sizga begona emas. **Koʻp oʻzbeklar qiz, qish, qil soʻzlarida q dan keyingi i ni orqaroq aytadi, va bu turkcha ı ga yaqin.** Turkcha shakllari ham shunday: kız, kış, kıl. Farqi shundaki, turkchada oldidagi k oddiy, q emas, shuning uchun tovushni tilni orqaga tortib, lablarni yumaloqlamasdan oʻzingiz chiqarishingiz kerak. ı boshqa undoshlardan keyin ham keladi: bıçak (pichoq), ışık (yorugʻlik).

ı va i ni erta ajratishni oʻrganing, chunki ular soʻz maʼnosini oʻzgartiradi: kır dala, kir kir (iflos), kıl tuk, kil loy.

ö va ü

Ikkalasi ham lablarni yumaloqlab aytiladigan oldingi qator unlilari. **ü uchun i deng va tilni qimirlatmasdan lablaringizni hushtak chalayotgandek yumaloqlang. ö uchun e deng va lablarni xuddi shunday yumaloqlang.**

Oʻzbekchada bu farq yozuvda koʻrinmaydi: bitta oʻ turkchada goh o, goh ö, bitta u esa goh u, goh ü boʻladi. Koʻz — göz, soʻz — söz, koʻl — göl, toʻrt — dört, lekin oʻn — on, qoʻl — kol. Kun — gün, uch — üç, yuz — yüz, lekin qum — kum.

Foydali moʻljal bor, lekin u har doim ham ishlamaydi va fors-arab soʻzlariga tegishli emas: **turkiy oʻzakli soʻzda oʻzbekcha q yoki gʻ boʻlsa, turkchada koʻpincha orqa unli (o, u), k yoki g boʻlsa, oldingi unli (ö, ü) keladi**. Eng yaxshi misol: oʻzbekcha qul turkchada kul, oʻzbekcha kul esa turkchada kül (kul). Shubha boʻlsa, soʻzni turkcha yozilishi bilan yodlang.

Minimal juftliklar mashq uchun qulay: üç (uch) va uç (uchi, oxiri), göl (koʻl) va gol (gol), öl (oʻl) va ol (boʻl), kül (kul) va kul (qul).

ç va ş

Bular oson: **turkchada ch va sh bitta harf bilan yoziladi**. Çok (juda) «chok», şimdi (hozir) «shimdi», şu (shu) «shu» deb oʻqiladi. Faqat ostidagi belgini tushirib qoldirmang, aks holda boshqa soʻz chiqadi: çam qaragʻay, cam shisha; şiş sanchqi (kabob uchun), sis tuman.

Unlilar: grammatikani boshqaradigan ikki guruh

TDK turk unlilarini jadvalda koʻrsatadi: orqa qator unlilari a, ı, o, u va oldingi qator unlilari e, i, ö, ü, har bir guruh lablanmagan va lablangan unlilarga boʻlinadi (TDK Yazım Kılavuzu).

Bu jadval faqat talaffuz uchun emas. Unga unlilar uygʻunligi tayanadi: qoʻshimcha -lar yoki -ler, -da yoki -de boʻlishini aynan shu qoida hal qiladi. Kitaplar, lekin evler (uylar). Oʻzbek adabiy tilida bu uygʻunlik deyarli yoʻqolgan va qoʻshimchalar bitta shaklda qoladi, shuning uchun oʻzbeklarning eng koʻp uchraydigan xatosi hamma joyda -lar, -da deyish. Qoidalarni batafsil koʻrish uchun turk tilida unlilar uygʻunligi va qoʻshimchalar haqidagi maqolamizni oʻqing.

Yana ikki nuqta:

• **Arab va fors soʻzlarida oʻzbekcha o turkchada koʻpincha a boʻladi**: kitob — kitap, shoir — şair, odam — adam, dunyo — dünya. Bu soʻzlarning ayrimlarida uzun unli bor, lekin yozuvda odatda belgilanmaydi.
• TDK bir nechta soʻzda farqni koʻrsatish uchun â, î, û belgisini ishlatadi: hala (amma, xola) va hâlâ (hali ham), kâğıt (qogʻoz). Bular alohida harf emas, faqat a, i yoki u ustidagi belgi.

Undoshlar: tanish soʻzlarni tanib olish

• **Turkchada soʻz boshidagi t va k koʻpincha jarangli boʻladi.** Oʻzbekcha til — dil, toʻrt — dört, tuya — deve, koʻz — göz, kun — gün. Oʻzbekcha m bilan boshlanadigan bir nechta soʻz turkchada b bilan boshlanadi: men — ben, ming — bin. Bu moslikni bilsangiz, notanish koʻringan koʻp soʻzni tanib olasiz.
• Qoʻsh undosh uzunroq aytiladi. Elli (ellik) soʻzidagi l eli (uning qoʻli) soʻzidagidan uzunroq, anne (ona) «an-ne» deb aytiladi. Ehtiyot boʻling: oʻzbekcha ikki, yetti, sakkiz turkchada bitta undosh bilan yoziladi: iki, yedi, sekiz.
• **Soʻz oxiridagi b, c, d, g koʻp soʻzlarda jarangsizlanadi.** TDK imlo qoʻllanmasi kitap kabi oʻzlashma soʻzlar jarangsiz undosh bilan tugashini, unli oldidan esa yana yumshashini tushuntiradi: kitap, lekin kitabı (kitobi). Oʻzbekchada yozuv kitob, kitobi boʻlib qoladi, turkchada esa harfning oʻzi oʻzgaradi. Ağaç va ağacı da ham shunday.
• **Soʻz oxiridagi r yumshoq.** Koʻp turklar uni biroz nafas bilan, deyarli shivirlab aytadi: bir, var.
• h har doim eshitiladi. Kahve (qahva) va sabah (ertalab) soʻzlarida h aniq tovush.
• v yumshoq boʻlishi mumkin. Unlilar orasida va o, u dan keyin v boʻsh lablar bilan aytiladi, shuning uchun tavuk (tovuq) «tauk»ka yaqin eshitilishi mumkin.

Urgʻu qayerga tushadi

Oʻzbek tilidagi kabi, koʻp turkcha soʻzlarda urgʻu oxirgi boʻgʻinga tushadi, va qoʻshimcha qoʻshilgan sari u oldinga siljiydi: ki-TAP, ki-tap-LAR, ki-tap-la-RIM (kitoblarim). Quyida katta harflar urgʻuli boʻgʻinni koʻrsatadi. Ayrim guruhlar bu qoidaga boʻysunmaydi:

• Joy nomlari odatda oldingi boʻgʻinga urgʻu oladi: AN-ka-ra, is-TAN-bul, TÜR-ki-ye.
• Koʻp oʻzlashma soʻzlar oʻz urgʻusini saqlaydi: lo-KAN-ta (oshxona, restoran), FAB-ri-ka (fabrika).
• Ayrim kundalik soʻzlar birinchi boʻgʻinga urgʻu oladi: E-vet (ha), NE-re-de (qayerda), ŞİM-di (hozir), MER-ha-ba (salom).
• Ayrim qoʻshimchalar urgʻu olmaydi, shuning uchun urgʻu ulardan oldingi boʻgʻinga tushadi. Inkor qoʻshimchasi -ma/-me shulardan biri: GEL-me-di (kelmadi), lekin gel-Dİ (keldi). Soʻroq yuklamasi mi ham shunday: Geliyor mu? soʻzida urgʻu -YOR ga tushadi.

Turkchada urgʻu unchalik kuchli emas. Urgʻudan koʻra notoʻgʻri unli koʻproq chalkashlik keltirib chiqaradi, shuning uchun mashq vaqtingizni avvalo ı, ö, ü va ğ ga sarflang.

Qanday mashq qilish kerak

1. Bir hafta davomida yuqoridagi jadvalni kuniga ikki marta, harfma-harf ovoz chiqarib oʻqing.
2. Minimal juftliklarni takrorlang: kır/kir, üç/uç, göl/gol, kul/kül, çam/cam, şiş/sis.
3. Qisqa haqiqiy matnlarni ovoz chiqarib oʻqing: yozuvlar, menyular, mahsulot yorliqlari, turk seriallarining subtitrlari. Yozuv tovushga mos kelgani uchun turkcha matnni tushunishdan ancha oldin toʻgʻri oʻqiy boshlaysiz.
4. Oʻzingizni yozib oling va ona tili turkcha boʻlgan odam talaffuzi bilan solishtiring.

Ovoz chiqarib oʻqiy olganingizdan keyin har kuni kerak boʻladigan iboralarga oʻting. Turkcha salomlashish va kundalik iboralar haqidagi maqolamiz shular haqida, Turkiyada yashash uchun turk tili maqolasi esa bank, dorixona va bozordagi suhbatlarni koʻrib chiqadi.

Oʻqituvchining fikri jarayonni tezlashtiradi, chunki koʻp oʻquvchilar oʻzining ı/i va ğ/gʻ xatolarini eshitmaydi. Oʻqituvchimiz Ceylan turk tili ona tili boʻlgan mutaxassis, turk tilini oʻqitish boʻyicha magistr darajasiga va 8 yillik tajribaga ega. U A1 dan C2 gacha barcha darajalarda dars beradi va turk yoki ingliz tilida tushuntiradi, oʻzbek tilida emas.

Koʻp soʻraladigan savollar

Turk alifbosida nechta harf bor?

29 ta. TDK 8 ta unli va 21 ta undoshni sanaydi. â, î, û ustidagi belgi alohida harf hisoblanmaydi.

Oʻzbek lotin alifbosini bilsam, turkcha oʻqish osonmi?

Ha, koʻp jihatdan oson, chunki imlo muntazam va har bir harf oʻqiladi. Siz faqat c, j, ğ, ı, ö, ü ni va q hamda x yoʻqligini alohida oʻrganishingiz kerak. Umumiy rasm uchun turk tilini qancha vaqtda oʻrganish mumkin maqolasini oʻqing.

ğ qanday oʻqiladi?

U undosh sifatida oʻqilmaydi va oʻzbekcha gʻ ga oʻxshamaydi. Oldingi unlini choʻzadi (dağ «daa» deb eshitiladi) yoki e va i dan keyin yumshoq y ga oʻxshab eshitiladi.

i va ı ning farqi nimada?

Bular alohida harflar. **İ/i oʻzbekcha tildagi i, I/ı esa orqaroq, lablanmagan tovush**, qiz soʻzidagi i ga yaqin. Ular soʻzlarni farqlaydi: kir (iflos) va kır (dala).

Turkchada c nega j deb oʻqiladi?

Bu qiymat c harfiga 1928-yilda lotin alifbosi qabul qilinganda berilgan. **Turkchada c har doim oʻzbekcha jon soʻzidagi j**, masalan cami (masjid) va cuma (juma).

Tovushlarni ona tili turkcha boʻlgan oʻqituvchidan eshitmoqchimisiz? Avval bepul daraja testini topshirib, qayerdan boshlayotganingizni bilib oling, soʻng Ceylan bilan 20–30 daqiqalik bepul sinov darsiga soʻrov yuboring. Har bir soʻrovga 24 soat ichida javob beramiz.