Алифбои туркӣ ва талаффуз: 29 ҳарф барои тоҷикон

Алифбои туркӣ 29 ҳарф дорад: 8 садонок ва 21 ҳамсадо. Он бо хати лотинӣ навишта мешавад ва аз рӯи Анҷумани забони туркӣ (Türk Dil Kurumu, TDK) 1 ноябри соли 1928 бо қонун қабул шудааст. Хабари хуш барои тоҷикзабонон ин аст, ки ҳар ҳарф танҳо як садоро ифода мекунад, ва қариб ҳамаи садоҳои туркӣ дар алифбои кириллии тоҷикӣ муодил доранд: ç ҳамон «ч», ş ҳамон «ш», c ҳамон «ҷ». Ҳарфҳое, ки машқи ҷиддӣ талаб мекунанд, ı, ö, ü ва ğ мебошанд. Дар поён ҳар яки онҳо алоҳида шарҳ дода шудааст.

Алифбои туркӣ аз чӣ иборат аст

Дар алифбои туркӣ ҳарфҳои q, w ва x нестанд. Ба ҷояш шаш ҳарфи махсус ҳаст: ç, ğ, ı, ö, ş ва ü. Ба ин ҳам диққат диҳед, ки i ва ı ду ҳарфи ҷудо мебошанд ва ҳар кадом ҳарфи калони худро дорад: i → İ, ı → I. Барои ҳамин İstanbul бо нуқта дар болои ҳарфи калон навишта мешавад.

TDK дар Дастури имло (Yazım Kılavuzu) садонокҳоро a, e, ı, i, o, ö, u, ü ва ҳамсадоҳоро b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z номбар мекунад. Номи ҳамсадоҳо бо илова кардани e сохта мешавад: be, ce, çe, de. Танҳо ğ истисно аст: онро yumuşak ge, яъне «ге-и нарм» меноманд.

Доми аввал барои касе, ки бо кириллӣ мехонад

Чанд ҳарфи лотинӣ ба ҳарфҳои кириллӣ монанданд, аммо садои тамоман дигар доранд. Онҳоро аз рӯзи аввал аз ҳам ҷудо кунед:

Охирин нукта муҳим аст: дар тоҷикӣ «е» дар аввали калима «йе» хонда мешавад, вале **турки e ҳамеша садои тоза дорад**, монанди «э»-и тоҷикӣ: ev (хона) «эв» аст, на «йев».

Ҳамаи 29 ҳарф бо муодили тоҷикӣ

Муқоисаҳои поён тақрибӣ мебошанд. Садонокҳои туркӣ кӯтоҳ ва «тоза» ҳастанд ва дар забони туркии имрӯза садоноки дароз танҳо дар баъзе калимаҳои иқтибосӣ шунида мешавад.

Дар ин ҷадвал чанд калимаи шинос ҳаст: çay, şeker, zaman, renk, kalem. Онҳо аз форсӣ ва арабӣ ба туркӣ гузаштаанд. Рӯйхати пурраи чунин калимаҳо дар мақолаи Калимаҳои туркӣ, ки тоҷикон аллакай медонанд оварда шудааст.

Ҳарфҳои душвор: ı, ö, ü, ğ ва дигарон

ı (и-и бенуқта)

Дар тоҷикӣ чунин садо нест, ва бисёр донишҷӯён онро бо «и» омехта мекунанд. Агар русиро донед, аз «ы» сар кунед: kız (духтар) ба «кыз» наздик аст. Агар не, «и» гӯед ва забонро бе гирд кардани лабҳо ба қафо кашед. Ин садоро барвақт дуруст кунед, зеро ı ва i калимаҳоро ҷудо мекунанд: kır «саҳро», вале kir «чирк»; kıl «мӯй», вале kil «гил».

ö ва ü

Ҳардуи онҳо садонокҳои пеш мебошанд, ки бо лабҳои гирд гуфта мешаванд. Барои ü «и» гӯед ва лабҳоро гирд кунед, гӯё ҳуштак кашиданӣ ҳастед, вале забонро наҷунбонед. Барои ö «э» гӯед ва лабҳоро ҳамин тавр гирд кунед. Садои ö ба «ӯ»-и тоҷикӣ каме наздик аст, вале айнан як нест: лабҳо бештар гирд ва забон бештар ба пеш аст. Ҷуфтҳои кӯтоҳ ёрӣ медиҳанд: üç (се) ва uç (нӯг), göl (кӯл) ва gol (гол), öl (бимир) ва ol (бош).

ğ (yumuşak ge)

Ин доми асосии тоҷикзабонон аст: шакли ğ ба «ғ» монанд менамояд, аммо ğ ҳеҷ гоҳ ҳамчун «ғ» ё «г» хонда намешавад, ва ягон калимаи туркӣ бо он сар намешавад. Вазифааш аз ҳарфҳои ҳамсоя вобаста аст:

• Пас аз a, ı, o, u садоноки пешинро дароз мекунад: dağ (кӯҳ) «да:» шунида мешавад, на «дағ»; soğuk (хунук) «со:ук».
• Байни ду садоноки якхела онҳо ба як садоноки дароз табдил меёбанд: ağaç (дарахт) «а:ач».
• Пас аз e, i, ö, ü аксар вақт ба «й»-и сабук монанд аст: öğretmen (муаллим) ба öyretmen ва değil (не, нест) ба «дейил» наздик аст.

ç, ş ва c

Ин се ҳарф барои тоҷикзабонон осон мебошанд, зеро ҳар кадом муодили аниқ дорад. ç = «ч», ş = «ш», c = «ҷ». Мисолҳо: çay (чой), şeker (шакар), cuma (ҷумъа), cevap (ҷавоб). Танҳо як чизро дар ёд доред: c-и лотинӣ ҳеҷ гоҳ «с» нест. Иваз кардани ин ҳарфҳо маъноро дигар мекунад: çam «санавбар» аст, вале cam «шиша»; şiş «сих», вале sis «туман».

k ва h: «қ» ва «х» дар туркӣ нестанд

Дар тоҷикӣ «к» ва «қ», инчунин «х» ва «ҳ» ду садои гуногунанд. **Дар туркӣ танҳо k ва h ҳастанд.** Барои ҳамин қалам kalem, қаҳва kahve, хабар haber ва ҳисоб hesap навишта мешаванд. Ин калимаҳоро бо «к»-и оддӣ ва «ҳ»-и сабук гӯед, на бо «қ»-и чуқур ва «х»-и ҳалқӣ.

Садонокҳо: ду гурӯҳе, ки грамматикаро идора мекунанд

Садонокҳои туркӣ ба гурӯҳҳои аниқ тақсим мешаванд, ва TDK онҳоро дар ҷадвал нишон медиҳад: **садонокҳои қафо a, ı, o, u ва садонокҳои пеш e, i, ö, ü**. Ҳар гурӯҳ боз ба гирд ва ғайригирд тақсим мешавад (TDK, Yazım Kılavuzu).

Ин ҷадвал на танҳо барои талаффуз муҳим аст. Аз он ҳамоҳангии садонокҳо вобаста аст, яъне қоидае, ки муайян мекунад суффикс -lar бошад ё -ler, -da бошад ё -de: evler (хонаҳо), вале kitaplar (китобҳо). Дар тоҷикӣ ҷамъ ҳамеша «-ҳо» аст, аммо дар туркӣ суффикс ба садоноки охири калима мутобиқ мешавад. Қоидаҳои пурра дар дастури ҳамоҳангии садонокҳо дар туркӣ оварда шудаанд.

Боз ду нукта:

• Садонокҳо кӯтоҳ ва устуворанд. «а»-и туркӣ «а»-и тоҷикӣ аст, на «о». Калимаи kitap «китап» хонда мешавад, на «китоб», ва zaman «заман» аст, на «замон».
• Садоноки дароз танҳо дар баъзе калимаҳои арабӣ ва форсӣ вомехӯрад, масалан şair (шоир) ё sade (сода), ва одатан дар навишт нишон дода намешавад. TDK дар чанд калима аломати â, î, û-ро истифода мебарад, то онҳоро аз ҳам фарқ кунад: hala (амма) ва hâlâ (ҳанӯз), kâğıt (коғаз). Инҳо ҳарфҳои иловагӣ нестанд, танҳо аломат дар болои a, i ё u мебошанд.

Нуктаҳо дар бораи ҳамсадоҳо

• Ҳамсадоҳои дугона дарозтар гуфта мешаванд. Elli (панҷоҳ) «л»-и дарозтар аз eli (дасти ӯ) дорад, ва anne (модар) «ан-не» аст, на «а-не». Дар тоҷикӣ ҳам ҳамин тавр аст: «аммо», «ҳаммом».
• Ҳарфи охири b, c, d, g дар бисёр калимаҳо сахт мешавад. Дастури имлои TDK шарҳ медиҳад, ки калимаҳои иқтибосӣ ба монанди kitap (аз kitab) бо ҳамсадои сахт тамом мешаванд ва пеш аз садонок боз нарм мешаванд: kitap, вале kitabı (китоби ӯ). Пас «китоб»-и тоҷикӣ дар туркӣ kitap мешавад, ва «ҳисоб» hesap.
• «р»-и охир нарм аст. Дар охири калима бисёриҳо онро бо каме нафас, қариб пичир-пичиркунон мегӯянд: bir (як), var.
• h ҳамеша шунида мешавад, монанди «ҳ»-и тоҷикӣ: kahve (қаҳва), sabah (субҳ).
• v метавонад нарм бошад. Байни садонокҳо ва пас аз o ё u «в» бо лабҳои суст гуфта мешавад, бинобар ин tavuk (мурғ) метавонад ба «тауук» наздик шунида шавад.

Зада дар куҷост

Аксари калимаҳои туркӣ задаро дар ҳиҷои охир доранд, ва ҳангоми илова шудани суффиксҳо зада ба охир мегузарад: ki-TAP, ki-tap-LAR, ki-tap-la-RIM (китобҳои ман). Ҳарфҳои калон ҳиҷои зададорро нишон медиҳанд. Ин ба тоҷикзабонон шинос аст, чунки дар исмҳои тоҷикӣ ҳам зада аксаран дар охир меафтад. Аммо чанд истисно ҳаст:

• Номҳои ҷойҳо аксар вақт задаро пештар доранд: AN-ka-ra, is-TAN-bul, TÜR-ki-ye.
• Бисёр калимаҳои иқтибосӣ задаи худро нигоҳ медоранд: lo-KAN-ta (тарабхона), FAB-ri-ka (корхона).
• Баъзе калимаҳои ҳаррӯза задаро дар ҳиҷои аввал доранд: E-vet (ҳа), NE-re-de (дар куҷо), ŞİM-di (ҳозир), MER-ha-ba (салом).
• Баъзе суффиксҳо зада қабул намекунанд, бинобар ин ҳиҷои пеш аз онҳо зададор мешавад. Суффикси инкории -ma/-me яке аз онҳост: GEL-me-di (наомад), муқоиса кунед бо gel-Dİ (омад). Ҷузъи саволии mi низ чунин аст: дар Geliyor mu? зада ба -YOR меафтад.

Задаи туркӣ аз задаи русӣ сабуктар аст. Хатои садонок нисбат ба хатои зада бештар нофаҳмӣ ба вуҷуд меорад, бинобар ин вақти машқро аввал ба ı, ö, ü ва ğ сарф кунед.

Чӣ тавр машқ кунем

1. Ҷадвали болоро ҳар рӯз ду маротиба, як ҳафта, ҳарф ба ҳарф баланд хонед.
2. Ҷуфтҳои кӯтоҳро такрор кунед: kır/kir, üç/uç, göl/gol, çam/cam, şiş/sis.
3. Матнҳои кӯтоҳи воқеиро баланд хонед: лавҳаҳо, менюҳо, бастаҳои маҳсулот. Азбаски навишт ба талаффуз мувофиқ аст, шумо метавонед туркиро хеле пеш аз фаҳмидан дуруст хонед.
4. Овози худро сабт кунед ва бо гуфтори соҳибзабон муқоиса кунед.

Пас аз он ки баланд хонданро ёд гирифтед, қадами навбатӣ гуфтугӯҳои ҳаррӯза аст. Дастури салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза ибораҳои аввалинро медиҳад, мақолаи Забони туркӣ барои зиндагӣ ва кор дар Туркия ибораҳоро барои бонк, дорухона ва бозор пешниҳод мекунад, ва дар интихоби муаллими забони туркӣ мебинед, ки ба чӣ диққат додан лозим аст.

Шарҳи муаллим ин корро тезтар мекунад, зеро аксари донишҷӯён омехта кардани ı ва i-и худро намешунаванд. Ҷейлан Мерич (Ceylan Meriç), устоди мо, забони модариаш туркӣ аст, магистри таълими забони туркӣ аст ва 8 сол таҷрибаи омӯзгорӣ дорад. Вай ҳамаи сатҳҳоро аз A1 то C2 таълим медиҳад ва ба забони туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад.

Саволҳои маъмул

Алифбои туркӣ чанд ҳарф дорад?

29. TDK 8 садонок ва 21 ҳамсадоро ҳисоб мекунад. Аломати â, î, û ҳарфи иловагӣ нест.

Оё талаффузи туркӣ барои тоҷикон душвор аст?

Аксаран не: навишт мунтазам аст ва ҳар ҳарф хонда мешавад, ва ç, ş, c, j дар тоҷикӣ муодили аниқ доранд. Машқро садоҳои ı, ö, ü ва ğ-и хомӯш талаб мекунанд. Барои манзараи умумӣ мақолаи забони туркиро чанд моҳ омӯхтан мумкин-ро хонед.

ğ-ро чӣ тавр талаффуз мекунанд?

Онро ҳамчун ҳамсадо талаффуз намекунанд, ва ҳеҷ гоҳ ҳамчун «ғ». ğ садоноки пешинро дароз мекунад (dağ «да:» шунида мешавад) ё пас аз e ва i ба «й»-и нарм монанд аст.

Фарқи i ва ı дар чист?

Онҳо ду ҳарфи ҷудо мебошанд. İ/i «и» аст, вале I/ı садои қафои ғайригирд аст, ки ба «ы»-и русӣ наздик мебошад. Онҳо калимаҳоро фарқ мекунанд, масалан kir (чирк) ва kır (саҳро).

Чаро c ҳамчун «ҷ» хонда мешавад?

Ҳангоми қабули алифбои лотинӣ дар соли 1928 ба ҳарфи c ҳамин садо дода шуд. Дар туркӣ c ҳамеша «ҷ» аст, монанди cuma (ҷумъа) ё cami (масҷид).

Мехоҳед садоҳоро аз соҳибзабон шунавед? Санҷиши ройгони сатҳро супоред, то нуқтаи оғози худро бидонед, баъд барои дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқаӣ бо Ҷейлан дархост фиристед. Ба ҳар дархост дар давоми 24 соат ҷавоб медиҳем.