Yabancılar için Türk alfabesi ve telaffuz: 29 harf

Türk alfabesinde 29 harf var: 8 ünlü ve 21 ünsüz. Türk Dil Kurumuna (TDK) göre bu Latin harfli alfabe 1 Kasım 1928'de kanunla kabul edildi. Türkçede her harfin tek bir sesi var, yani kelimeler yazıldığı gibi okunur. Türkiye'de yaşayan birçok yabancı harfleri bilir ama bazı sesleri yıllarca yanlış söyler. En sık sorun çıkaran sesler ı, ö, ü, ğ ve c. Bu yazıda harfleri kısaca hatırlatıyoruz, sonra ana diline göre hangi seslere dikkat etmen gerektiğini anlatıyoruz.

Türk alfabesinde neler var?

Alfabede q, w ve x yok. Buna karşılık İngilizcede olmayan altı harf var: ç, ğ, ı, ö, ş ve ü. i ve ı iki ayrı harftir ve büyük harfleri de farklıdır: i büyük yazılınca İ, ı büyük yazılınca I olur. Bu yüzden İstanbul noktalı büyük İ ile yazılır. Telefonunda Türkçe klavye yoksa bu farkı yazıda kaybedersin, o yüzden klavyene Türkçeyi ekle.

TDK Yazım Kılavuzuna göre ünlüler a, e, ı, i, o, ö, u, ü, ünsüzler ise b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z harfleridir. Ünsüzlerin adı, sonuna e eklenerek söylenir: be, ce, çe, de. Tek istisna ğ harfidir. Onun adı yumuşak ge.

Bir not da Arapça ve Farsça konuşanlar için: 1928'den önce Türkçe Arap harfleriyle yazılıyordu. Bugün aynı kelimeler Latin harfleriyle ve söylendiği gibi yazılır. Bu yüzden Arapçadan gelen bir kelimeyi tanısan bile Türkçe okunuşunu ayrıca öğrenmen gerekir.

29 harf ve sesleri

Tablodaki karşılıklar yaklaşık. Türkçe ünlüler kısa ve düzdür. İngilizcedeki "go" ya da "day" gibi kayan sesler yoktur.

Zor harfler: ı, ö, ü, ğ, c, ç ve ş

ı (noktasız ı)

Yabancıların en çok zorlandığı ses budur. Önce "i" de, sonra dudaklarını yuvarlamadan dilini geriye çek. Rusça biliyorsan ы sesini düşün. Bu sesi erken düzelt, çünkü ı ile i farklı kelimeler yapar: kır (şehir dışı) ve kir (pislik), kıl ve kil (toprak) aynı kelime değildir.

ö ve ü

İkisi de dudaklar yuvarlak söylenen ön ünlülerdir. ü için "i" de ve dilini oynatmadan dudaklarını ıslık çalar gibi yuvarla. ö için "e" de ve dudaklarını aynı şekilde yuvarla. Şu çiftlerle çalış: üç ve uç, göl ve gol, öl ve ol. **Ana dilinde bu iki ses yoksa ü sesini u, ö sesini o gibi söyleme eğilimin olur.** O zaman üç "uç" olur ve anlam değişir.

ğ (yumuşak ge)

ğ hiçbir zaman g gibi okunmaz ve hiçbir Türkçe kelime ğ ile başlamaz. Ne yaptığı yanındaki seslere bağlıdır:

• a, ı, o, u seslerinden sonra önceki ünlüyü uzatır: dağ "daa", soğuk "soouk" gibi okunur.
• İki aynı ünlünün arasında iki ünlü birleşip tek uzun ses olur: ağaç "aaaç" gibi okunur.
• e, i, ö, ü seslerinden sonra çoğu zaman hafif bir y gibi duyulur: öğretmen "öyretmen", değil "deyil" gibi.

Arapça, Farsça veya Özbekçe konuşanlar için önemli bir not: standart Türkçede ğ, boğazdan gelen غ ya da gʻ sesi değildir. Bu sesi söylersen kelime yabancı aksanlı duyulur.

c, ç ve ş

**c her zaman İngilizce jam kelimesindeki j gibidir**, hiçbir zaman k ya da s değildir. Cami ve cuma kelimelerinde de c bu sesle okunur ve Can adı İngilizce "John" gibi duyulur. Harfin altındaki çengel sesi değiştirir: ç "ch", ş "sh" sesidir. Çok ve şimdi bu sesleri taşır. Karıştırırsan anlam değişir: çam ağaçtır, cam ise pencerede olur. Şiş kebap şişidir, sis ise havadaki sistir.

Özbekçe konuşanlar için kolay bir eşleştirme var: **Özbekçe Latin alfabesindeki j Türkçede c, ch ise ç, sh ise ş olarak yazılır.**

Ana diline göre dikkat etmen gereken sesler

Her dilin konuşanları Türkçede farklı yerlerde zorlanır. Aşağıda en sık gördüğümüz durumlar var.

Arapça konuşanlar

• p ve b. Standart Arapçada p sesi yoktur. Pul ve bul farklı kelimelerdir, bu yüzden p sesini ses tellerini titreştirmeden söyle.
• v ve f. Var kelimesi "far" gibi duyulmasın.
• e/i ve o/u. Arapçada üç temel ünlü var, Türkçede sekiz. Gel "gil", okul "ukul" olmamalı.
• ç ve ş. Çok ve şok farklı kelimelerdir.

Farsça konuşanlar

• Ünsüzler büyük ölçüde tanıdık. p, ç, j, g Farsçada da var (پ، چ، ژ، گ), bu yüzden ünsüzlerde zorlanmazsın.
• Asıl iş ünlülerde. Farsçada ı, ö, ü sesleri yoktur. Bu üç sese ve ı/i farkına zaman ayır.
• Farsçadaki yuvarlak â sesi Türkçede yoktur. Türkçe a daha düz ve açıktır.
• Pencere, hafta, şehir gibi Farsçadan gelen kelimeleri tanırsın, ama Türkçe okunuşlarını ayrıca öğren.

Rusça konuşanlar

• Harf karşılıkları kolay: c = дж, ç = ч, ş = ш, j = ж, y = й, ı ise ы sesine yakındır.
• Vurgusuz o, a olmaz. Rusçada vurgusuz o "a" gibi okunur. Türkçede her ünlü yazıldığı gibi okunur: okul, "akul" değil.
• ö ve ü, ё ve ю değildir. Gül kelimesini "gyul" gibi söyleme. Ses tek bir ünlüdür.
• h daha yumuşaktır. Rusçadaki х sesinden daha hafif, nefesle söylenir.

İngilizce konuşanlar

• c her zaman j sesidir: cami, cuma.
• Ünlüler kaymaz: okul "oh-kool" değildir.
• r kısa ve dilin ucuyla, h her zaman duyulur: kahve, sabah.

Ünlüler: dilbilgisini de yöneten iki grup

TDK, Türkçedeki ünlüleri bir tabloda gösterir: kalın ünlüler a, ı, o, u, ince ünlüler e, i, ö, ü. Her grup da düz ve yuvarlak diye ikiye ayrılır (TDK Yazım Kılavuzu).

Bu tablo sadece telaffuz için değil, ünlü uyumu için de önemli. Bir ekin -lar mı -ler mi, -da mı -de mi olacağına bu kural karar verir: evler ama kitaplar. Kuralların ayrıntısı için Türkçede ünlü uyumu ve ekler yazımıza bakabilirsin.

İki not daha:

• Ünlüler kısa ve sabittir. Her ünlüyü kaydırmadan, aynı şekilde söyle.
• Uzun ünlüler sadece bazı Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde vardır, örneğin şair ve sade. Yazıda genelde gösterilmez. TDK bazı kelimelerde anlamı ayırmak için düzeltme işareti (â, î, û) kullanır: hala (babanın kız kardeşi) ve hâlâ (henüz), kâğıt. Bunlar ayrı harf değildir, sadece a, i veya u üzerindeki bir işarettir.

Ünsüzler için ipuçları

• Çift ünsüz daha uzun söylenir. Elli (50) kelimesindeki l, eli (onun eli) kelimesindekinden uzundur. Anne "an-ne" diye okunur, "a-ne" değil.
• Sondaki b, c, d, g çoğu kelimede sertleşir. TDK Yazım Kılavuzu, kitap gibi alıntı kelimelerin sonunun sert ünsüzle yazıldığını, ünlüyle başlayan bir ek gelince yeniden yumuşadığını anlatır: kitap ama kitabı, ağaç ama ağacı. Rusça konuşanlar bu sertleşmeyi kendi dillerinden tanır.
• Sondaki r yumuşaktır. Kelime sonunda birçok kişi onu hafif bir nefesle söyler: bir, var.
• h her zaman duyulur. Kahve ve sabah kelimelerinde h gerçek bir sestir.
• v yumuşak olabilir. Ünlüler arasında ve o, u seslerinden sonra dudaklar gevşer: tavuk "tawuk" gibi duyulabilir.

Vurgu nerede?

Türkçe kelimelerin çoğunda vurgu son hecededir ve ek geldikçe vurgu da sona kayar: ki-TAP, ki-tap-LAR, ki-tap-la-RIM. Büyük harfler vurgulu heceyi gösteriyor. Bazı gruplar bu kurala uymaz:

• Yer adlarında vurgu genelde daha öndedir: AN-ka-ra, is-TAN-bul, TÜR-ki-ye.
• Birçok alıntı kelime kendi vurgusunu korur: lo-KAN-ta, FAB-ri-ka.
• Bazı günlük kelimelerde vurgu ilk hecededir: E-vet, NE-re-de, ŞİM-di, MER-ha-ba.
• Bazı ekler vurgu almaz, bu yüzden vurgu eklerden önceki heceye düşer. Olumsuzluk eki -ma/-me böyledir: GEL-me-di, ama gel-Dİ. Soru eki mi de böyledir: Geliyor mu? cümlesinde vurgu -YOR hecesindedir.

Türkçede vurgu İngilizcedeki kadar güçlü değildir. Yanlış ünlü, yanlış vurgudan daha çok yanlış anlamaya yol açar. Bu yüzden önce ı, ö, ü ve ğ seslerine çalış.

Yerleşmiş telaffuz hatalarını nasıl düzeltirsin?

B1 veya üstündeysen asıl sorun harfleri bilmemek değil, yıllardır tekrarladığın birkaç hatadır. Bunları düzeltmek için:

1. Kendi hatalarını bul. Bir dakika sesli oku, kaydet ve ı/i, ö/o, ü/u seslerine dikkat ederek dinle.
2. Ses çiftleriyle çalış: kır/kir, üç/uç, göl/gol, çam/cam, şiş/sis.
3. Gün içinde gördüğün kısa metinleri sesli oku: tabelaları, menüleri, ürün etiketlerini. Yazı ve ses aynı olduğu için doğru okumak, doğru konuşmanın en kısa yoludur.
4. Bir Türkçe konuşana seni düzeltmesini rica et. Çoğu insan nezaketten dolayı hatanı söylemez.

Günlük konuşmada bu sesleri nasıl kullanacağını Türkçe selamlaşma ve kalıp sözler yazımızda bulabilirsin. Daha uzun konuşmalar için yabancılar için Türkçe konuşma pratiği ve banka, eczane, pazar gibi durumlar için Türkiye'de yaşayan yabancılar için günlük Türkçe yazılarımıza bakabilirsin.

Bir öğretmenin geri bildirimi bu süreci hızlandırır, çünkü çoğu öğrenci kendi ı/i hatasını duyamaz. Öğretmenimiz Ceylan, ana dili Türkçe olan, Türkçe öğretimi alanında yüksek lisans yapmış ve 8 yıldır ders veren bir öğretmen. A1'den C2'ye kadar her seviyede ders veriyor ve Türkçe ya da İngilizce açıklama yapıyor.

Sık sorulan sorular

Türk alfabesinde kaç harf var?

29. TDK'ye göre 8 ünlü ve 21 ünsüz var. â, î, û üzerindeki düzeltme işareti ayrı bir harf değildir.

Türkçe telaffuz yabancılar için zor mu?

Genelde hayır, çünkü yazım düzenlidir ve her harf okunur. Zaman isteyen sesler ı, ö, ü ve okunmayan ğ harfidir. Genel tablo için yabancılar için Türkçe öğrenmek ne kadar sürer yazımıza bakabilirsin.

ğ nasıl okunur?

Ünsüz olarak okunmaz. Önceki ünlüyü uzatır (dağ "daa" gibi) ya da e ve i seslerinden sonra hafif bir y gibi duyulur.

i ile ı arasındaki fark ne?

İkisi ayrı harftir. İ/i ince ve düz bir sestir, I/ı ise kalın ve düz bir sestir. Rusçadaki ы sesine yakındır. Kelimeleri birbirinden ayırır: kir ve kır.

Türkçede c neden j gibi okunur?

1928'de Latin alfabesi kabul edilirken c harfine bu ses verildi. **Türkçede c her zaman İngilizce jam kelimesindeki j sesidir**, örneğin cami.

Telaffuzunu bir ana dili Türkçe olan öğretmenle kontrol etmek ister misin? Önce ücretsiz seviye testini yap, sonra Ceylan ile 20–30 dakikalık ücretsiz deneme dersi iste. Her isteğe 24 saat içinde cevap veriyoruz.