Калимаҳои туркӣ, ки тоҷикон аллакай медонанд

Тоҷикзабон дар забони туркӣ аз рӯзи аввал садҳо калимаи шиносро мебинад: kitap (китоб), dost (дӯст), hafta (ҳафта), şehir (шаҳр), hava (ҳаво). Ин калимаҳо дар давраи усмонӣ аз форсӣ ва арабӣ ба туркӣ гузаштаанд, ва Луғати ҳозиразамони туркии Анҷумани забони туркӣ (TDK) аслашонро ҳамчун Farsça (форсӣ) ё Arapça (арабӣ) қайд мекунад. Аммо онҳо бо алифбои лотинӣ навишта мешаванд, бо қоидаҳои туркӣ тағйир меёбанд, ва чанде аз онҳо маънои дигар доранд. Дар поён ҷуфтҳои боэътимод, қоидаҳои имло ва рӯйхати «дӯстони козиб» оварда шудаанд.

• Ҳамаи ҷуфтҳои ин мақола дар Луғати ҳозиразамони туркии TDK санҷида шудаанд: дар мақолаи ҳар калима асли форсӣ ё арабии он навишта шудааст.
• Тағйироти имло аз рӯи қоида рух медиҳанд: «о»-и тоҷикӣ аксар вақт «a» мешавад (kitap, zaman), ҳарфи охир кар мешавад (kitap, hesap), ва «у/ӯ» гоҳо «ü» мешавад (gül, dünya).
• Калимаҳое мисли hasta, zor, rüzgâr ва misafir шинос менамоянд, аммо дар туркӣ маънои дигар доранд.
• Луғати шинос хондан ва фаҳмиданро тез мекунад, вале грамматикаи туркӣ (суффиксҳо, ҳамоҳангии садонокҳо) барои шумо нав аст.

Чаро дар туркӣ ин қадар калимаҳои форсӣ ва арабӣ ҳаст

Дар тӯли садсолаҳо забони адабии усмонӣ калимаҳои зиёди арабӣ ва форсиро қабул кард, ва Britannica низ инро қайд мекунад. Соли 1928 Туркия аз алифбои арабӣ ба алифбои лотинӣ гузашт, ва баъд ислоҳоти забон бисёр калимаҳои арабӣ ва форсиро бо калимаҳои туркӣ иваз кард. Бинобар ин ду гурӯҳи калима боқӣ монд:

• калимаҳое, ки имрӯз ҳам ҳар рӯз гуфта мешаванд: kitap, hafta, hava, para, teşekkür;
• калимаҳое, ки кӯҳна шудаанд. Масалан, TDK калимаи mektep-ро (мактаб) «eskimiş», яъне «кӯҳнашуда» қайд мекунад ва ба ҷояш okul-ро нишон медиҳад. Калимаи talebe (толиб, донишҷӯ) ҳам ҳаст, аммо TDK ба öğrenci ишора мекунад, ва дар гуфтугӯи ҳаррӯза ҳамин калимаро мешунавед.

Пас ҳар калимаи шинос маънои «ҳамин тавр гуфтан мумкин» надорад. Калимаро ҳамон тавр омӯзед, ки туркҳо имрӯз мегӯянд.

Калимаҳое, ки шумо аллакай медонед

Ҷадвалҳо аз рӯи мавзӯъ тартиб дода шудаанд. Сутуни «Шарҳ» асли калимаро аз рӯи TDK ва фарқи маъно ё имлоро нишон медиҳад.

Хона, шаҳр ва табиат

Вақт ва зиндагӣ

Дарс, кор ва фикр

Хӯрок

Калимаҳои хурде, ки ҳар ҷумла лозим дорад

Чаро калимаи шинос дар туркӣ дигар хел навишта мешавад

Туркӣ калимаҳои бегонаро ба садоҳо ва қоидаҳои худ мутобиқ кардааст. Агар қоидаҳоро донед, шакли туркии калимаро аксар вақт пешакӣ тахмин карда метавонед.

Ду қоидаи дигар ҳам ҳаст. Аввал, дар охири калима ҳарфи ҷарангдор кар мешавад: китоб kitap мешавад, ҳисоб hesap, нахӯд nohut. Вақте ки суффикси садонокдор меояд, ҳарфи ҷарангдор бармегардад: kitabı «китобашро», rengi «рангаш». Дуюм, дар баъзе калимаҳое, ки бо ду ҳамсадо тамом мешаванд, туркӣ байни онҳо садонок илова мекунад: шаҳр → şehir, фикр → fikir. Бо суффикс ин садонок меафтад: şehrimiz «шаҳри мо», fikrim «фикри ман».

Ö ва ü ба «ӯ» баробар нестанд

Дар туркӣ ду садо ҳаст, ки дар тоҷикӣ ҳарфи алоҳида надоранд: ö ва ü. Дар калимаҳои gül, dünya, dükkân, çünkü садои ü аст, ки бо лабони ғунчашуда ва забони пеш гуфта мешавад. Баъзе каналҳо туркиро бо ҳарфҳои кириллӣ менависанд ва ҳам ö ва ҳам ü-ро бо «ӯ» нишон медиҳанд. Ин роҳ садои нодурустро меомӯзонад, зеро «ӯ»-и тоҷикӣ ба ҳеҷ кадоми онҳо баробар нест. Калимаи шиносро ҳамеша бо имлои туркиаш нависед.

Ҳамоҳангии садонокҳо ба калимаҳои шинос ҳам дахл дорад

Калимаҳои форсӣ ва арабӣ суффиксҳои туркӣ мегиранд, ва суффикс аз рӯи садоноки охирини реша интихоб мешавад: kitaplar, dostlar, лекин defterler, şehirler, kalemler. Чанд калимаи арабӣ аз ин қоида берун мебароянд: saat бо вуҷуди садоноки a суффикси -ler мегирад: saatler, на saatlar. Ин гуна истисноҳоро якҷо бо калима ёд гиред.

Дӯстони козиб: калимаҳое, ки маъноашон дигар аст

Хатарноктарин калимаҳо ҳамонҳоянд, ки шумо ба онҳо шубҳа намекунед. Асли ҳамаи калимаҳои туркии ин ҷадвал дар TDK форсӣ ё арабӣ қайд шудааст, вале маъно дар роҳ тағйир ёфтааст.

Ду калима маънои иловагӣ доранд. Pazar (бозор) ҳам «бозор» аст ва ҳам «якшанбе»: Pazar günü pazara gidiyoruz «Рӯзи якшанбе ба бозор меравем». Tamam (тамом) ҳам «тамом шуд» аст ва ҳам «хуб, розӣ»: дар Туркия ба ҳар хоҳиш Tamam! мегӯянд.

Як ҷумлаи санҷишӣ: Dostum hasta, bugün derse gelmedi. Агар онро «Дӯстам хаста аст» фаҳмед, хато кардед. Маъно «Дӯстам бемор аст, имрӯз ба дарс наомад».

Ин бартариро чӣ тавр истифода барем

1. Калимаи шиносро бо шакли туркиаш ва бо овоз омӯзед. Kitap-ро «китоб» нагӯед: a-и туркӣ ва p-и охирро аз рӯзи аввал машқ кунед.
2. Рӯйхати худро созед. Калимаи тоҷикиро гиред, шакли туркиашро аз рӯи ҷадвали ҳарфҳо тахмин кунед ва дар луғати TDK санҷед. Агар дар мақолаи калима Farsça ё Arapça навишта шуда бошад, тахмини шумо эҳтимол дуруст аст. Маъноро ҳатман хонед.
3. Барои дӯстони козиб карточкаи алоҳида созед: дар як тараф калимаи туркӣ ва маъно, дар тарафи дигар калимаи тоҷикӣ ва муодили туркиаш (hasta бемор, хаста yorgun).
4. Калимаҳоро дар ҷумла бо суффикс истифода баред, на алоҳида: Bu hafta hava çok güzel «Ин ҳафта ҳаво хеле хуб аст». Ҳамин тавр ҳамоҳангии садонокҳо одат мешавад.
5. Аз калимаҳои кӯҳна эҳтиёт шавед. Агар TDK калимаро «eskimiş» нишон диҳад, муодили имрӯзаро ёд гиред, мисли okul ба ҷои mektep.
6. Дар хотир доред, ки луғат танҳо як қисми забон аст. Дар мақолаи забони туркиро чанд моҳ омӯхтан мумкин мебинед, ки грамматика барои тоҷикзабонон вақти бештар мегирад. Агар ба Туркия рафтанӣ бошед, ибораҳо барои зиндагӣ ва кор дар Туркия-ро низ хонед.

Ҷейлан Мерич (Ceylan Meriç), устоди мо дар Turkly, забони модариаш туркӣ аст. Вай магистри таълими забони туркӣ аст ва 8 сол таҷрибаи омӯзгорӣ дорад. Ҷейлан аз A1 то C2 онлайн, инфиродӣ ё гурӯҳӣ дарс медиҳад ва ба забони туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад.

Саволҳои маъмул

Дар забони туркӣ чанд калимаи форсӣ ва арабӣ ҳаст?

Рақами ягонаи боэътимод нест, зеро ҷавоб ба он вобаста аст, ки кадом луғат ва кадом калимаҳоро ҳисоб кунем. Муҳимтараш ин аст, ки бисёре аз калимаҳои ҳаррӯза (kitap, hafta, saat, para, hava) аз ҳамин қабатанд, пас шумо онҳоро аз дарси аввал вомехӯред.

Оё калимаҳои тоҷикиро дар туркӣ бетағйир гуфтан мумкин?

Не. Калима дар туркӣ дигар талаффуз мешавад (kitap, на «китоб»), суффиксҳои туркӣ мегирад ва гоҳо маънои дигар дорад (hasta «бемор» аст, на «хаста»). Шакли туркиро омӯзед ва маъноро дар луғат санҷед.

Аз куҷо бифаҳмам, ки калимаи туркӣ аз форсӣ ё арабӣ омадааст?

Калимаро дар Луғати ҳозиразамони туркии TDK ҷустуҷӯ кунед. Дар назди калима асли он, масалан Farsça dūst ё Arapça kitāb, навишта шудааст. Ҳамон ҷо мебинед, ки калима кӯҳна («eskimiş») ҳисоб мешавад ё не.

Оё навиштани туркӣ бо ҳарфҳои тоҷикӣ ба омӯзиш ёрӣ медиҳад?

Дар рӯзҳои аввал осон менамояд, вале зарар дорад. Алифбои тоҷикӣ барои ö, ü ва ı ҳарфи алоҳида надорад, бинобар ин шумо садоҳои нодурустро ёд мегиред. Аз дарси аввал бо алифбои лотинии туркӣ кор кунед.

Агар калимаҳои зиёдро шинохтам, аз кадом сатҳ сар кунам?

Шинохтани калимаҳо ҳанӯз маънои донистани сатҳро надорад, зеро грамматика нав аст. Санҷиши ройгони сатҳро супоред, то бифаҳмед, ки аз A1 ё аз сатҳи баландтар сар мекунед.

Луғати шумо аллакай калон аст; акнун бояд онро ба туркии дуруст табдил диҳед. Санҷиши ройгони сатҳро супоред, баъд барои дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқаӣ бо Ҷейлан дархост фиристед. Вай ба забони туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад, ва мо ба ҳар дархост дар давоми 24 соат ҷавоб медиҳем.