Turkcha salomlashish va kundalik iboralar: misollar bilan

Turkchada eng xavfsiz salomlashish merhaba (salom): uni kunning istalgan vaqtida va istalgan odamga aytish mumkin. Ertalab günaydın, kechqurun iyi akşamlar deng, rahmat uchun teşekkür ederim, uzr uchun özür dilerim deng, va birinchi tanishuvlarning koʻpini shu bilan oʻtasiz. Oʻzbeklar uchun yaxshi xabar: koʻp iboralar oʻzbekchadagi odatlarga juda yaqin, hoş geldiniz «xush kelibsiz», sağ ol esa «sogʻ boʻling»ga oʻxshaydi. Quyida har bir ibora toʻgʻri turkcha yozilishi, maʼnosi va qachon aytilishi bilan berilgan.

**Turkchada ham oʻzbekchadagi kabi hurmat shakli siz va yaqinlar uchun sen bor**, va koʻp iboralar shunga qarab oʻzgaradi: nasılsınız hurmat shakli, nasılsın yaqinlar uchun. Notanishlar, sotuvchilar, idora xodimlari va yoshi kattalar bilan siz shaklini ishlating. Iboralarni hali ovoz chiqarib oʻqiy olmasangiz, turk alifbosi va talaffuzi haqidagi maqoladan boshlang.

Kun vaqtiga qarab salomlashish

**Oʻzbekistonda assalomu alaykum har kungi odatiy salomlashish, Turkiyada esa odatiy variant merhaba.** Selamünaleyküm ham tushuniladi va hurmat bilan qabul qilinadi, lekin u koʻproq erkaklar va keksalar orasida, masjid atrofida yoki mahallada eshitiladi. Doʻkon yoki idoraga kirganda merhaba yoki iyi günler deyish tabiiyroq.

İyi günler va iyi akşamlar ham salomlashish, ham xayrlashish uchun ishlatiladi, shuning uchun ularni har bir doʻkondan chiqayotganda eshitasiz. İyi geceler esa faqat xayrlashish: restoranga kirib uni aytmaysiz.

Qalaysiz, va qanday javob berish kerak

Qoʻshni bilan odatiy suhbat:

• A: Merhaba, nasılsınız?
• B: İyiyim, teşekkür ederim. Siz nasılsınız?
• A: Ben de iyiyim, sağ olun.

Xayrlashish: kim nima deydi

Turkchada xayrlashish ketayotgan va qolayotgan odam orasida boʻlinadi. **Ketayotgan odam hoşça kal deydi, qolayotgan odam güle güle deb javob beradi.** Yangi boshlovchilar ularni koʻpincha almashtirib yuboradi.

Diqqat qiling: **oʻzbekcha xayr turkchada xayrlashish emas.** Turkcha hayır «yoʻq» degani. Doʻkondan chiqayotib «Hayır!» desangiz, sotuvchi nimagadir rad javob berdingiz deb oʻylaydi.

Odob soʻzlari va vaziyatga oid iboralar

Bu iboralarning har biri muayyan vaziyatga tegishli: ovqat, ishlayotgan odam, kasallik, xushxabar. Ularning koʻpi oʻzbekchada ham bor, shuning uchun ularni eslab qolish sizga oson. Maʼnosini tekshirmoqchi boʻlsangiz, TDKning Güncel Türkçe Sözlük lugʻatiga qarang.

Kolay gelsin oʻzbekcha charchamang bilan bir xil vaziyatda aytiladi, lekin turkchada uni yanada koʻproq ishlatishadi: kassirga, taksi haydovchisiga, kompyuterda ishlayotgan hamkasbga. Javobi sağ ol yoki sağ olun.

Rahmat aytish

Teşekkür ederim turkchadagi odatiy «rahmat», uni har qanday vaziyatda ishlatsangiz xato boʻlmaydi. Sağ ol iliqroq va kundalikroq; bu oʻzbekcha sogʻ boʻling bilan bir ildizdan. Ikkalasining ham hurmat shakli bor.

**Oʻzbekcha rahmat oʻrniga turkcha rahmet demang.** Turkchada rahmet Allohning rahmati maʼnosida keladi va koʻpincha Allah rahmet eylesin (Alloh rahmat qilsin) iborasida, vafot etgan odam haqida eshitiladi. Rahmat uchun teşekkür ederim yoki sağ olun ishlating.

Uzr soʻrash va eʼtiborni jalb qilish

Turkcha «kechirasiz, bezovta qilsam maylimi» va «uzr soʻrayman»ni ajratadi. **Ofitsiant yoki sotuvchini chaqirish uchun uzr emas, bakar mısınız? ishlatiladi.**

Kichik suhbat uchun iboralar

Birinchi suhbatlar odatda bir xil mavzularni qamraydi: ismingiz, qayerdan ekaningiz, nima ish qilishingiz va nega turk tilini oʻrganayotganingiz. Quyidagi oʻn bir jumla bilan bu suhbatlarning koʻpidan oʻtasiz, sekinroq gapirishni soʻrash esa adashganingizda suhbatni davom ettiradi.

Oʻzbekistondan ekaningizni aytsangiz, koʻp turklar darhol tillarimiz oʻxshashligini aytib, bir-ikki soʻzni solishtirib koʻradi. Bu suhbatni davom ettirish uchun yaxshi imkoniyat.

Doʻkon va kafe uchun iboralar

Kafeda asosan buyurun va başka bir şey? (yana nimadir?) iboralarini eshitasiz. Deyarli hamma narsani buyurtma qilish uchun «X, lütfen» kifoya. Turk qahvasini buyurtma qilayotganda qanchalik shirin boʻlishini darhol aytasiz, keyin emas.

Kafedagi qisqa suhbat:

• Ofitsiant: Buyurun, ne alırsınız?
• Siz: Bir Türk kahvesi, orta şekerli, lütfen. Bir de su.
• Ofitsiant: Başka bir şey?
• Siz: Bu kadar, teşekkürler.
• Keyinroq: Bakar mısınız? Hesap, lütfen.

Keyingi bosqich, yaʼni kvartira ijarasi, bank, dorixona va bozor uchun Turkiyada yashash uchun turk tili maqolamizni oʻqing.

Bu iboralarni qanday eslab qolish mumkin

1. Ularni juft-juft oʻrganing: hoş geldiniz / hoş bulduk, çok yaşa / sen de gör, hoşça kal / güle güle. Suhbatdoshingiz javobni kutadi.
2. Har kuni bitta vaziyatga oid iborani haqiqiy vaziyatda ishlating: kassirga kolay gelsin, ovqatdan keyin elinize sağlık.
3. Avval siz shakllarini mashq qiling. **Notanish odamga siz deyish har doim joiz**, sen ga qachon oʻtish mumkinligini odamlarning oʻzi aytadi.
4. Oʻzbekchaga oʻxshagan, lekin maʼnosi boshqa soʻzlarni alohida roʻyxatga yozing: hayır, rahmet va boshqalar. Bunday soʻzlar haqida oʻzbek va turk tillaridagi aldoqchi soʻzlar maqolamiz bor.
5. Ularni sizni tuzata oladigan odam bilan ovoz chiqarib ayting. Oʻqituvchimiz Ceylan turk tili ona tili boʻlgan mutaxassis, turk tilini oʻqitish boʻyicha magistr darajasiga va 8 yillik tajribaga ega, A1 dan C2 gacha dars beradi va turk yoki ingliz tilida tushuntiradi.

Koʻp soʻraladigan savollar

Turkchada eng koʻp ishlatiladigan salomlashish qaysi?

Merhaba. U istalgan vaqtda va istalgan odamga mos. Doʻstlar orasida selam norasmiyroq.

Turkiyada «assalomu alaykum» desam boʻladimi?

Boʻladi, selamünaleyküm tushuniladi va javobi aleykümselam. Lekin **Turkiyada odatiy salomlashish merhaba**, ayniqsa doʻkon, idora va yoshlar orasida.

Turkchada qanday xayrlashiladi?

Kim ketayotganiga bogʻliq. **Ketayotgan odam hoşça kal, qolayotgan odam güle güle deydi.** Görüşürüz (koʻrishguncha) ikkalasi uchun ham toʻgʻri keladi. Hayır demang: bu «yoʻq» degani.

«Kolay gelsin» nima degani?

Soʻzma-soʻz «oson kelsin». Uni ishlayotgan har qanday odamga aytasiz, xuddi oʻzbekcha charchamang kabi. Odatiy javob sağ ol yoki sağ olun.

Oddiy suhbat qurishga qancha vaqt kerak?

Salomlashish va bu iboralar bir necha kun oladi, haqiqiy oddiy suhbat esa koʻproq vaqt talab qiladi. Darajalar boʻyicha baholar uchun turk tilini qancha vaqtda oʻrganish mumkin maqolasini oʻqing.

Bu iboralarni ona tili turkcha boʻlgan oʻqituvchi bilan mashq qilish uchun avval bepul daraja testini topshiring, soʻng Ceylan bilan 20–30 daqiqalik bepul sinov darsiga soʻrov yuboring. Har bir soʻrovga 24 soat ichida javob beramiz.