تفاوت ترکی آذری و استانبولی: راهنمای آذری‌زبان‌ها

ترکی آذری و ترکی استانبولی دو زبان جدا از یک شاخه‌اند، شاخهٔ اغوز از خانوادهٔ زبان‌های ترکی، و دستور زبانشان تقریباً یکی است. برای همین اگر آذری‌زبان باشید، سریال ترکی را از روز اول تا حد زیادی می‌فهمید. اما فهمیدن با درست حرف زدن و نوشتن فرق دارد: واژه‌های فریبنده، چند پسوند، تلفظ چند حرف و الفبای لاتین همان جاهایی است که آذری‌زبان‌های ایران در آزمون تومر و محیط کار به آن برمی‌خورند.

واژه‌های آذری را با الفبای لاتین جمهوری آذربایجان نوشته‌ایم. تلفظ تبریز، اردبیل، ارومیه و زنجان یکی نیست، پس شاید شکلی که شما در خانه می‌گویید کمی فرق کند.

ترکی آذری و استانبولی چقدر به هم نزدیک‌اند؟

زبان‌شناس‌ها آذری و ترکی ترکیه را دو زبان جدا می‌دانند. پایگاه زبان‌شناختی گلاتولاگ آذری شمالی (جمهوری آذربایجان) و آذری جنوبی، یعنی آذری ایران، را در زیرشاخهٔ اغوز مرکزی می‌گذارد و ترکی ترکیه را در اغوز غربی. برای همین ساختار جمله، پسوندها و بیشتر واژه‌های پایه‌شان مشترک است.

اندازه‌گیری دقیق این نزدیکی کم انجام شده است. محمد صالحی و آیدین نیسانی در پژوهشی که سال ۲۰۱۷ در مجلهٔ آموزشی «کوجنت اِجوکیشن» منتشر شد چند ویدئوی کوتاه از تلویزیون ترکیه را به ۴۰ آذری‌زبان ایرانی نشان دادند. میانگین درک شنیداری آن‌ها ۵۶ درصد بود و خود پژوهشگرها این را عدد بالایی نمی‌دانند. نکتهٔ مهم‌تر این بود که فاصلهٔ واژگانی و واژه‌های فریبنده بیشتر از تفاوت تلفظ جلوی فهم را می‌گرفت.

در جهت عکس هم نتیجه مشابه است: پژوهش صاغین شیمشک و کونیگ (۲۰۱۲) نشان داد ترک‌زبان‌ها آذری را کمتر از آنچه معمولاً تصور می‌شود می‌فهمند.

پژوهش صالحی تماس قبلی با ترکی را کنار گذاشته بود و کسی که سال‌ها سریال ترکی دیده بیشتر می‌فهمد. با این حال جملهٔ «ما که ترکی بلدیم» نیمی از ماجراست: پایهٔ شما محکم است، اما ترکی استانبولی را هنوز باید یاد بگیرید.

چه چیزهایی مستقیم منتقل می‌شود

بخش بزرگی از کار سخت ترکی را از قبل بلدید. چیزهایی که فارسی‌زبان‌ها هفته‌ها رویشان کار می‌کنند، برای شما طبیعی است:

• ترتیب جمله: فعل آخر می‌آید و پسوندها پشت سر هم به ریشه می‌چسبند، درست مثل آذری.
• هماهنگی واکه‌ها: جمع «خانه‌ها» و «اتاق‌ها» را بدون فکر درست می‌سازید.
• حالت‌های اسم: مفعولی، به‌سوی، در و از همان کار را می‌کنند.
• بیشتر زمان‌ها: گذشتهٔ ساده، گذشتهٔ نقلی، آینده، منفی و لزوم با همان پسوندها ساخته می‌شوند.
• واژه‌های پایه: آب، خانه، چشم، سر، زبان، دانستن، دیدن و ده‌ها واژهٔ دیگر.
• واژه‌های عربی و فارسی مشترک: کتاب، درس، شهر، دوست، هوا، پنجره.

شکل آذری و استانبولی همهٔ این‌ها در مثال زیر کنار هم آمده است؛ در هر سطر، اول آذری و بعد استانبولی.

یک جمله را مقایسه کنید. سطر اول مثال زیر آذری است و سطر دوم استانبولی:

ساختار عیناً یکی است. فرق در یک واژه (مدرسه)، در املا و در شکل پسوند اول‌شخص است.

الفبای لاتین: از گوش به چشم

آذری‌زبان‌های جمهوری آذربایجان از سال ۱۹۹۱ با الفبای لاتین ۳۲ حرفی می‌نویسند. ترکی ترکیه از سال ۱۹۲۸ الفبای لاتین ۲۹ حرفی دارد. در ایران وضع فرق می‌کند: طبق اصل پانزدهم قانون اساسی کتاب‌های درسی به فارسی است و خیلی از آذری‌زبان‌های ایران خواندن و نوشتن را فقط با فارسی یاد گرفته‌اند. زبانی که سال‌ها حرف زده‌اید، شاید هیچ‌وقت ننوشته باشید.

اینجا هم یک قدم جلوترید: صداها را از قبل می‌شناسید و فقط باید شکل نوشتاری‌شان را یاد بگیرید. املای ترکی تقریباً آوایی است: هر حرف یک صدا دارد. چند حرف آذری در ترکی استانبولی نیست:

اگر از الفبای لاتین آذری شروع نکرده‌اید، لازم نیست اول آن را یاد بگیرید. مستقیم با الفبای ترکی شروع کنید و از روز اول متن ترکی را بلند بخوانید.

تلفظ: لهجه‌ای که ترک‌ها فوراً می‌شناسند

لهجهٔ آذری در ترکیه کاملاً فهمیده می‌شود و عیبی هم نیست. اما اگر برای مصاحبهٔ کاری یا بخش گفتاری آزمون آماده می‌شوید، این سه صدا بیشترین فرق را می‌سازند (واژه‌ها در مثال زیر آمده‌اند):

1. صدای «ک»: در آذری ایران واژهٔ «دختر» را معمولاً «گیز» می‌گویید. در استانبولی همین واژه با «ک» روشن گفته می‌شود و واژهٔ «در» هم با «ک»، نه «گ».
2. صدای «خ»: ترکی استانبولی صدای «خ» ندارد. واژه‌های «خیلی» و «نیست» با «ک» تمام می‌شوند و واژهٔ «استاد» با «ه» نرم شروع می‌شود.
3. حرف «گِ نرم»: در استانبولی واژهٔ «کوه» را «دا» با واکهٔ کشیده می‌گویند و واژهٔ «معلم» را «اؤرِتمن». تلفظ «غ» در این واژه‌ها نشانهٔ روشن لهجهٔ آذری است.

واژه‌های فریبنده: خطرناک‌تر از واژه‌های ناآشنا

صالحی و نیسانی دیدند واژه‌های فریبنده از واژه‌های کاملاً ناآشنا بیشتر به فهم آسیب می‌زنند. وقتی واژه‌ای را نمی‌شناسید، از بافت جمله حدس می‌زنید. وقتی فکر می‌کنید آن را می‌شناسید، حدس نمی‌زنید و با اطمینان اشتباه می‌فهمید. مثال خود پژوهش «سوموک» است که در آذری «استخوان» است و در ترکی «آب بینی».

در جدول زیر، ستون سوم معادل درست استانبولی است و ستون چهارم واژه‌ای که در ترکی شبیه واژهٔ آذری است اما معنای دیگری دارد.

معنای واژه‌های ترکی بالا را می‌توانید در فرهنگ رسمی انجمن زبان ترکی (TDK) چک کنید. بعضی واژه‌ها فریبنده نیستند، فقط در ترکی استانبولی به کار نمی‌روند یا کاربرد دیگری دارند:

پسوندها و فعل‌ها: چند تفاوتی که همیشه تکرار می‌شوند

دستور زبان دو زبان نزدیک است، اما چند تفاوت آن‌قدر پرکاربردند که اگر درستشان نکنید، تقریباً در هر جمله دیده می‌شوند:

پسوندهای همین چهار تفاوت در مثال زیر مشخص شده‌اند:

ترکی رسمی: جایی که آذری خانگی کم می‌آورد

برای خیلی از آذری‌زبان‌های ایران، آذری زبان خانه و دوستان است. لحن خودمانی را خوب بلدید، اما واژه‌های اداری و دانشگاهی را کمتر به آذری به کار برده‌اید. ترکی رسمی ترکیه دو ویژگی دارد که باید بشناسید.

اولی اصلاح زبان است. انجمن زبان ترکی (TDK) از سال ۱۹۳۲ بسیاری از واژه‌های عربی و فارسی را با واژه‌های ساخته‌شده از ریشهٔ ترکی جایگزین کرد. جفری لوئیس در کتاب «اصلاح زبان ترکی: موفقیتی فاجعه‌بار» (انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۹) این تاریخ را مفصل شرح داده است. نتیجه همان واژه‌های مدرسه، معلم، آزمون و سؤال است که در جدول‌های بالا دیدید.

دومی این است که ترکی رسمی هنوز پر از واژه‌های عربی و فارسی است، مثل واژه‌های جدول زیر. اینجا فارسی شما به کمک می‌آید. دربارهٔ این مزیت در مقالهٔ یادگیری ترکی استانبولی چقدر طول می‌کشد بیشتر نوشته‌ایم.

ادب در ترکی هم چند قالب ثابت دارد که باید آماده داشته باشید:

• با غریبه‌ها و کارمندان شکل «شما» را به کار ببرید، مثل جملهٔ اول مثال زیر. دربارهٔ «تو» و «شما» در مقالهٔ ترکی استانبولی برای زندگی در ترکیه مفصل نوشته‌ایم.
• نامهٔ رسمی با واژهٔ «سایین» شروع می‌شود، نه «حؤرمتلی» آذری، و با «سایغیلاریملا» تمام می‌شود، نه «حؤرمتله».
• در جمله‌های رسمی «ریجا ادریم» و «تشکور ادریم» جای «ساغ اول» را می‌گیرد. «ساغ اول» در ترکیه هم هست، اما خودمانی است.

از «می‌فهمم» تا ترکی استانبولی درست

اگر برای آزمون تومر، TYS یا کار در ترکیه آماده می‌شوید، این ترتیب برای آذری‌زبان‌ها جواب می‌دهد:

1. مهارت‌هایتان را جدا بسنجید. شنیدن معمولاً از نوشتن خیلی جلوتر است. آزمون رایگان تعیین سطح کمک می‌کند ببینید دقیقاً کجا هستید.
2. الفبا و املا را جدی بگیرید. چند هفته هر روز متن ترکی بلند بخوانید و جمله‌های کوتاه بنویسید. در آزمون نوشتاری، املای آذری واژه‌ها، مثل «چوخ» و «قیز»، غلط املایی است.
3. فهرست شخصی واژه‌های فریبنده بسازید. هر بار که واژه‌ای را با اطمینان اشتباه فهمیدید، آن را با جملهٔ ترکی‌اش یادداشت کنید.
4. پسوندهای پرتکرار را خودکار کنید. پسوند حال استمراری، پسوند اول‌شخص و نشانهٔ مفعولی بعد از واکه را آن‌قدر در جمله‌های کوتاه تمرین کنید که بدون فکر بیایند.
5. ترکی رسمی را جدا یاد بگیرید. ایمیل اداری، متن استدلالی و ارائهٔ شفاهی بنویسید و تمرین کنید. بخش نوشتاری و گفتاری تومر و TYS دقیقاً همین را می‌سنجد. فرق دو آزمون را در مقالهٔ تومر یا TYS توضیح داده‌ایم و قالب یکی از آزمون‌های تومر را در سایت تومر دانشگاه آنکارا می‌بینید.
6. بازخورد بگیرید. آذری‌زبان خطاهای آذری‌گونه را خودش نمی‌بیند، چون به گوشش درست است. کسی لازم است که «گلیریم» اشتباهی شما را ببیند و بگوید چرا اشتباه است.

جیلان مریچ، معلم ما، ترک‌زبان است، کارشناسی ارشد آموزش زبان ترکی دارد و هشت سال سابقهٔ تدریس. از A1 تا C2، خصوصی یا گروهی و آنلاین درس می‌دهد و زبان‌آموزان را برای تومر، TYS و آزمون C1 دانشگاه‌ها آماده می‌کند. توضیح‌های کلاس به ترکی یا انگلیسی است، نه فارسی؛ برای کسی که ترکی را تا حدی می‌فهمد، توضیح به ترکی خودش تمرین شنیدن است.

سؤالات متداول

آذری‌زبان‌ها ترکی استانبولی را چقدر می‌فهمند؟

در پژوهش صالحی و نیسانی (۲۰۱۷)، ۴۰ آذری‌زبان ایرانی به‌طور میانگین ۵۶ درصد ویدئوهای تلویزیون ترکیه را فهمیدند. کسی که سریال ترکی زیاد دیده، معمولاً بیشتر می‌فهمد.

لهجهٔ آذری در آزمون تومر نمره کم می‌کند؟

معیارهای منتشرشدهٔ آزمون‌ها دربارهٔ لهجه حرفی نمی‌زنند. آنچه سنجیده می‌شود درستی و روشنی زبان است. لهجه‌ای که فهمیده شود مشکل جدی نیست، اما واژهٔ آذری، املای آذری و پسوند آذری در متن ترکی خطا حساب می‌شود.

با سریال ترکی می‌شود ترکی استانبولی را یاد گرفت؟

برای فهم شنیداری بله؛ صالحی و نیسانی هم می‌گویند همین «نیمه‌فهم» راه یاد گرفتن از تلویزیون را باز می‌کند. برای حرف زدن و نوشتن درست کافی نیست، چون سریال خطاهای شما را تصحیح نمی‌کند.

لازم است اول آذری را با الفبای لاتین یاد بگیرم؟

نه. اگر هدفتان ترکی استانبولی است، مستقیم با الفبای ترکی شروع کنید. یاد گرفتن دو املای نزدیک به هم در یک زمان بیشتر گیج‌کننده است تا مفید.

بیشتر آذری‌زبان‌ها از نوشتن غافلگیر می‌شوند، نه از شنیدن. اگر می‌خواهید فاصلهٔ این دو را با عدد ببینید، آزمون رایگان تعیین سطح را بدهید. موقع رزرو جلسهٔ آزمایشی رایگان هم بنویسید که آذری‌زبان هستید و ترکی را برای چه می‌خواهید؛ این‌طوری جلسه از همان اول سراغ واژه‌های فریبنده و پسوندهای خودتان می‌رود.