ترکی محاوره‌ای استانبولی: napıyon و geliyom یعنی چه؟

ترکی محاوره‌ای استانبولی در دستور زبان با ترکی نوشتاری فرقی ندارد؛ فرق اصلی در تلفظ است. ترک‌ها فعل‌های پرکاربرد را در هم فشرده می‌کنند، صدای «ر» پسوند استمراری را نمی‌گویند، عدد «یک» را کوتاه می‌کنند و جمله‌ها را با چند پرکنندهٔ ثابت پر می‌کنند. نمونهٔ هر کدام را در مثال زیر می‌بینید. کتاب درسی شکل کامل را یاد می‌دهد و شما هم باید همان را بنویسید. اما برای فهمیدن سریال و آدم‌های توی خیابان باید بدانید این شکل‌ها در گفتار چطور کوتاه می‌شوند.

ne yapıyorsun → napıyonچه کار می‌کنی؟ (فعل فشرده)

geliyorum → geliyomدارم می‌آیم (صدای «ر» پسوند استمراری افتاده)

bir → biیک

yani / şey / işteپرکننده‌های رایج: یعنی، چیز، خلاصه

این ماجرا برای فارسی‌زبان‌ها آشناست. ما هم «می‌خواهم» را «می‌خوام» می‌گوییم، «نان» را «نون»، «آن را» را «اونو» و «خوب است» را «خوبه»، و کسی فکر نمی‌کند فارسی گفتاری زبان دیگری است. تقریباً همهٔ شکل‌های محاوره‌ای این مقاله کوتاه‌شدهٔ قابل پیش‌بینی واژه‌ای است که از قبل بلدید، پس یاد گرفتن الگوها زودتر از حفظ کردن فهرست اصطلاحات جواب می‌دهد. اگر هنوز ترکی را با اطمینان بلند نمی‌خوانید، از راهنمای الفبا و تلفظ ترکی استانبولی شروع کنید.

چرا ترکی سریال با ترکی کتاب فرق دارد

کتاب‌های درسی و آزمون‌ها از زبان نوشتاری معیار پیروی می‌کنند. مرجع این زبان انجمن زبان ترکی (TDK) است که راهنمای رسمی املا و فرهنگ لغت روز ترکی را منتشر می‌کند. ایمیل را با همین ترکی می‌نویسید، روزنامه با همین ترکی چاپ می‌شود و گویندهٔ اخبار هم با همین ترکی حرف می‌زند.

در گفت‌وگوی تند و خودمانی، واژه‌های پرکاربرد چند هجا از دست می‌دهند و بعضی صامت‌ها به‌سختی شنیده می‌شوند یا اصلاً گفته نمی‌شوند. دستور زبان سر جایش می‌ماند: پسوندها، ترتیب واژه‌ها و هماهنگی واکه‌ها همه هستند.

برای همین کسی که روزنامهٔ ترکی را راحت می‌خواند، ممکن است وقتی دوستش جملهٔ زیر را می‌پرسد جا بخورد. همین اتفاق برای کسی می‌افتد که سال‌ها سریال ترکی را با زیرنویس فارسی دیده و حالا برای اولین بار در استانبول با یک فروشنده حرف می‌زند.

Napcan akşam?امشب چه کار می‌کنی؟

اگر آذری‌زبان هستید، پایهٔ شما محکم‌تر است، اما شکل‌های کوتاه‌شدهٔ استانبولی با آذری یکی نیست. حال استمراری آذری با پسوند دیگری ساخته می‌شود، ولی شکل کوتاه استانبولی از پسوند استمراری استانبولی می‌آید. مثال زیر این دو را کنار هم نشان می‌دهد. تفاوت‌های دیگر را در مقالهٔ تفاوت ترکی آذری و استانبولی نوشته‌ایم.

gəlirəmمی‌آیم (آذری)

geliyorum → geliyomمی‌آیم (استانبولی گفتاری، از شکل کامل)

فعل‌ها: بزرگ‌ترین فاصلهٔ کتاب و خیابان

بیشتر سردرگمی زبان‌آموزان از چند شکل فعلی می‌آید که ترک‌ها روزی ده‌ها بار به کار می‌برند. اگر هنوز زمان‌ها را از هم جدا نمی‌کنید، اول راهنمای زمان‌های ترکی استانبولی را بخوانید، چون شکل‌های گفتاری پایین نسخهٔ کوتاه‌شدهٔ همان زمان‌هاست.

حال استمراری «ر» خود را از دست می‌دهد

در گفتار خودمانی، وقتی صدای دیگری بعد از پسوند استمراری بیاید، «ر» آن معمولاً گفته نمی‌شود. دو نمونهٔ زیر رایج‌ترین حالت‌اند. کمی شبیه «می‌روم» است که در فارسی گفتاری «می‌رم» می‌شود.

geliyorum → geliyomدارم می‌آیم

biliyor musun → biliyo musunمی‌دانی؟

دوم‌شخص مفرد دو شکل گفتاری دارد که در مثال زیر آمده است. پایانهٔ دوم که به «ن» ختم می‌شود بسیار غیررسمی است و بیشتر بین دوستان و جوان‌ها شنیده می‌شود.

geliyorsun → geliyosunمی‌آیی (گفتاری)

geliyorsun → geliyonمی‌آیی (خیلی خودمانی)

شکل‌های مختلف «چه کار می‌کنی؟»

ترکیب «چه کار کردن» آن‌قدر زیاد در هم ادغام می‌شود که جدول جدا لازم دارد. پرسش‌واژهٔ «چه» و ریشهٔ فعل «کردن» معمولاً در هم می‌روند و یک ریشهٔ کوتاه می‌سازند، و هر زمانی از این فعل می‌تواند بعدش بیاید. مثال زیر این ادغام را نشان می‌دهد. در فارسی هم «چه کار می‌کنی؟» در گفتار «چیکار می‌کنی؟» می‌شود.

ne yapmakچه کار کردن

ne yap- → nap-ریشهٔ کوتاه‌شده

عبارت زیر اغلب با شانه بالا انداختن گفته می‌شود و معنایش چیزی بین «چه کار کنم؟» و «خب که چی؟» است. از موقعیت می‌فهمید کدام منظور است.

Napim?چه کار کنم؟ / خب که چی؟

آینده هم کوتاه می‌شود

پسوند آینده در گفتار چند واکه و صامت از دست می‌دهد، به‌خصوص در اول‌شخص و دوم‌شخص.

پایانه‌های کوتاه دوم‌شخص در آینده، مثل دو نمونهٔ زیر، هم‌سطح پایانهٔ خودمانی حال استمراری هستند: صمیمی و خیلی خودمانی.

gelicenمی‌آیی (خیلی خودمانی)

napcanمی‌خواهی چه کار کنی؟ (خیلی خودمانی)

صداهایی که حذف می‌شوند یا در هم می‌روند

جدا از فعل‌ها، چند تغییر صوتی همه‌جا شنیده می‌شود:

• عدد «یک» کوتاه می‌شود.
• واکهٔ وسط قیدهای مکان می‌افتد.
• در دو کلمهٔ «این‌طور» و «آن‌طور» حرف «ی» گفته نمی‌شود.
• عبارت «مگه نه؟» کوتاه می‌شود، پس «قشنگه، نه؟» اغلب کوتاه‌شده گفته می‌شود.

نمونهٔ همهٔ این تغییرها در مثال زیر آمده است.

bir şey → bi şeyیک چیز

bir dakika → bi dakkaیک دقیقه

nerede → nerdeکجا

burada → burdaاینجا

orada → ordaآنجا

böyle → böle / şöyle → şöleاین‌طور / آن‌طور

Güzel, değil mi? → Güzel di mi?قشنگه، نه؟

یک تغییر دیگر جزو تلفظ معیار است، نه فقط گفتار خودمانی: حرف «گِ نرم» واکهٔ قبل از خودش را می‌کشد. راهنمای املای TDK همین را توضیح می‌دهد و دو کلمهٔ زیر را می‌توانید این‌طور بشنوید. آذری‌زبان‌ها این‌جا باید مراقب باشند، چون در آذری این حرف را مثل «غ» می‌گویند.

واژهٔ «برادر بزرگ‌تر» تقریباً همیشه کوتاه گفته می‌شود و اغلب همین‌طور هم نوشته می‌شود، و فرهنگ TDK هم شکل کوتاه را مدخل جدا آورده است. کاربردش خیلی شبیه «داداش» در فارسی گفتاری است: فروشنده، راننده یا رهگذری که از او آدرس می‌پرسید، همه «داداش» هستند. برای خانم‌ها هم «خواهر بزرگ‌تر» را می‌شنوید، تقریباً مثل «آبجی». هر سه کلمه در فهرست زیر است.

پرکننده‌های گفتار

پرکننده‌ها به گوینده وقت فکر کردن می‌دهند، حرفش را نرم‌تر می‌کنند یا مطمئن می‌شوند شنونده دنبالش می‌آید. کتاب‌های درسی کم سراغشان می‌روند، اما مدام آن‌ها را می‌شنوید. اولی را از قبل بلدید: اولین کلمهٔ فهرست زیر همان «یعنی» است که ما هم به کار می‌بریم، با همان کاربرد. چند پرکنندهٔ دیگر هم معادل نزدیکی در فارسی گفتاری دارند.

واژهٔ «چیز» در این فهرست اسم معمولی هم هست و با «یک» کوتاه‌شده یعنی «یه چیزی». پرکنندهٔ «همون...» هم در جملهٔ پرسشی یعنی «پس کتابی که قولش رو داده بودی کو؟». یک دام هم هست: پرکنندهٔ «راستش» را با «اصلاً» فارسی یکی نگیرید. «اصلاً» در جملهٔ منفی یعنی «به هیچ وجه» و معادل ترکی‌اش کلمهٔ دیگری است؛ آن پرکننده یعنی «در واقع». هر سه نمونه در مثال زیر آمده است. اگر یکی دو پرکننده را در حرف زدن خودتان بیاورید، ترکی‌تان کمتر کتابی به گوش می‌رسد؛ فقط زیاده‌روی نکنید، چون «یعنی» ترکی در هر جمله همان‌قدر خسته‌کننده است که «یعنی» در فارسی.

bi şeyیه چیزی

Hani kitap?پس کتابی که قولش رو داده بودی کو؟

hiçاصلاً، به هیچ وجه (در جملهٔ منفی)

aslındaدر واقع (نه «اصلاً»)

اصطلاح‌های محاوره‌ای که زیاد می‌شنوید

عبارت‌های جدول پایین ترکی گفتاری روزمره‌اند و در کتاب‌های مقدماتی کمتر پیدا می‌شوند. چند‌تایشان ریشهٔ عربی دارند و برای ایرانی‌ها آشنا به نظر می‌رسند: «دقیقاً» ترکی از «عیناً» می‌آید و «والا» همان «والله» است که ما هم «والا» می‌گوییم. برای قالب‌های مؤدبانه‌ای مثل «خسته نباشید» و «نوش جان» مقالهٔ سلام و احوال‌پرسی به ترکی استانبولی را ببینید.

واژهٔ زیر (به معنای لفظی «معلمم») را هم زیاد می‌شنوید: راهی دوستانه و محترمانه برای صدا زدن کسی که اسمش را نمی‌دانید. کمی شبیه «استاد» گفتن ما به راننده یا تعمیرکار است و معنایش این نیست که شما را معلم فرض کرده‌اند.

کجا نباید از شکل‌های محاوره‌ای استفاده کرد

ویراست تکمیلی چارچوب CEFR در شورای اروپا «تناسب اجتماعی‌زبانی»، یعنی انتخاب لحن درست برای هر موقعیت، را در همهٔ سطح‌ها بخشی از توانایی زبانی می‌داند. دانستن یک شکل خودمانی و دانستن جای استفاده‌اش دو مهارت جداست. در فارسی هم کسی در نامهٔ اداری نمی‌نویسد «می‌خوام بیام».

در این موقعیت‌ها شکل کامل نوشتاری را نگه دارید:

• هر چیز نوشتنی: ایمیل، فرم، پیام به صاحبخانه یا کارفرما و هر انشای امتحانی. در بخش نوشتاری تومر یا TYS، شکل کوتاه «دارم می‌آیم» غلط املایی حساب می‌شود. فرق این دو آزمون را در مقالهٔ تومر یا TYS توضیح داده‌ایم.
• اداره‌ها و موقعیت‌های رسمی. در اداره، بانک یا دفتر دانشگاه واضح و با ترکی خنثی حرف بزنید و «شما» بگویید. این گفت‌وگوها را در مقالهٔ ترکی استانبولی برای زندگی در ترکیه آورده‌ایم.
• آدم‌های مسن و کسانی که تازه با آن‌ها آشنا شده‌اید. شکل خودمانی «چه کار می‌کنی؟» به مادربزرگ همسرتان بی‌احترامی است؛ «حالتان چطور است؟» درست است. هر دو در مثال زیر آمده‌اند.
• آزمون شفاهی. تلفظ طبیعی اشکالی ندارد، اما پایانه‌های خیلی خودمانی که بالاتر دیدید و واژه‌هایی مثل «رفیق» جوان‌ها را کنار بگذارید.

Napıyon?چه کار می‌کنی؟ (خیلی خودمانی، برای مسن‌ترها نه)

Nasılsınız?حالتان چطور است؟ (درست)

بعضی واژه‌ها فقط خودمانی نیستند، بی‌ادبانه‌اند. کلمهٔ اول فهرست زیر را مدام بین دوستان مرد می‌شنوید، اما برای دیگران ممکن است تند یا زشت باشد. کلمهٔ دوم هم خیلی غیررسمی است. این‌ها را بشناسید و قبل از به کار بردنشان خوب فکر کنید.

قاعدهٔ مطمئن این است: همه را بفهمید، ولی از ملایم‌ترین شکل‌ها شروع کنید. چهار شکل اول مثال زیر تقریباً در هر گفت‌وگویی جا می‌افتند. دو شکل آخر را برای دوستان نگه دارید.

bi / nerde / biliyo musun / yaniملایم؛ تقریباً همه‌جا

napıyon / napcanفقط با دوستان

گوشتان را برای ترکی تند آماده کنید

فهمیدن گفتار تند مهارتی جدا از خواندن است و تمرین خودش را می‌خواهد.

1. اول الگوها را یاد بگیرید، بعد اصطلاح‌ها را. وقتی بدانید پسوند استمراری «ر» را از دست می‌دهد و «چه» با ریشهٔ «کردن» یکی می‌شود، ده‌ها واژه یک‌جا برایتان باز می‌شود. جدول‌های بالا را آن‌قدر مرور کنید که با شنیدن شکل کوتاه، شکل کامل را بگویید.
2. تکه‌های کوتاه را رونویسی کنید. ۲۰ تا ۳۰ ثانیه از یک پادکست، ولاگ یا سریال را بردارید و دقیقاً همان چیزی را که می‌شنوید بنویسید، با شکل‌های کوتاه. بعد با متن یا زیرنویس مقایسه کنید. جاهای خالی نشان می‌دهد کدام کوتاه‌شده‌ها را هنوز نمی‌گیرید.
3. سایه‌خوانی کنید. یک جمله را پخش کنید، نگه دارید و با همان سرعت و همان آهنگ تکرارش کنید. وقتی خودتان شکل کوتاه «دارم می‌آیم» را بگویید، شنیدنش خیلی راحت‌تر می‌شود.
4. زیرنویس را مرحله‌ای کنار بگذارید. سریال دوبلهٔ فارسی برای این کار فایده‌ای ندارد؛ نسخهٔ اصلی را با زیرنویس ترکی ببینید و بعد همان قسمت را بدون زیرنویس. زیرنویس معمولاً شکل معیار را می‌نویسد، پس شکل نوشتاری و گفتاری را کنار هم می‌بینید.
5. با آدم واقعی و با سرعت واقعی حرف بزنید. فایل صوتی برای شما آهسته نمی‌شود و گفت‌وگوی واقعی هم همین‌طور. تمرین زنده با بازخورد، جایی که بتوانید جملهٔ زیر را بپرسید، این واکنش را زودتر از گوش دادن تنها می‌سازد.

Pardon, ne dediniz?ببخشید، چی گفتید؟

وقتی زمان‌های پایه خودکار شوند، گفتار خودمانی خیلی آسان‌تر می‌شود، چون دیگر دستور زبان را رمزگشایی نمی‌کنید و می‌توانید به صدا گوش بدهید. در مقالهٔ سطح‌های ترکی استانبولی از A1 تا C2 توضیح داده‌ایم هر سطح CEFR از مهارت شنیداری شما چه انتظاری دارد.

سؤالات متداول

آیا ترکی محاوره‌ای زبانی جدا از ترکی نوشتاری است؟

نه. همان زبان با همان دستور است که تندتر و رهاتر تلفظ می‌شود، درست مثل فارسی گفتاری و نوشتاری. تفاوت‌ها بیشتر واژه‌های کوتاه‌شده، صداهای حذف‌شده و پرکننده‌هاست، به‌علاوهٔ اصطلاح‌هایی که بیشتر گفته می‌شوند تا نوشته.

مبتدی‌ها باید شکل‌های محاوره‌ای را یاد بگیرند؟

زود شناختنشان را یاد بگیرید، به‌خصوص چهار شکل مثال زیر، چون از روز اول در ترکیه آن‌ها را می‌شنوید. تا وقتی شکل‌های کامل در حرف زدن و نوشتن خودکار نشده، همان‌ها را به کار ببرید و بعد کم‌کم شکل‌های خودمانی را اضافه کنید.

geliyo(m)پسوند استمراری بدون «ر»

nap-«چه کار» کوتاه‌شده

biیک

nerdeکجا

در پیام می‌شود شکل‌های کوتاه گفتاری را نوشت؟

با دوستان، بله؛ ترک‌ها در چت خودمانی همین‌طور می‌نویسند، مثل ما که در تلگرام «میام» می‌نویسیم. در هر متن رسمی و در امتحان، املای معیار TDK را بنویسید، یعنی شکل کامل دو نمونهٔ زیر.

geliyorumدارم می‌آیم (شکل کوتاه را ننویسید)

ne yapıyorsunچه کار می‌کنی؟ (شکل کوتاه را ننویسید)

لهجهٔ استانبول همان ترکی معیار است؟

ترکی معیار بر پایهٔ گفتار تحصیل‌کرده‌های استانبول شکل گرفته و برای همین اخبار تلویزیون به آن نزدیک است. شهرهای دیگر لهجه و واژه‌های خودشان را دارند، اما کوتاه‌شده‌های این مقاله در سراسر ترکیه شنیده می‌شود.

اگر ده دقیقه از یک ولاگ ترکی را بدون زیرنویس گوش دادید و بیشترش را نگرفتید، نگران نباشید؛ تقریباً همه از همین‌جا شروع می‌کنند. چیزی که کمک می‌کند گفت‌وگو با کسی است که با سرعت طبیعی حرف بزند و وقتی گم شدید بایستد. جیلان، معلم ترک‌زبان ما، در جلسهٔ آزمایشی رایگان ۲۰ تا ۳۰ دقیقه‌ای همین کار را می‌کند و توضیح‌هایش به ترکی یا انگلیسی است. برای اینکه بدانید شنیدنتان در چه سطحی است، آزمون تعیین سطح رایگان را هم بدهید.