Soʻzlashuv turk tili: turklar haqiqatda qanday gapiradi

Soʻzlashuv turk tilining grammatikasi yozma til bilan bir xil, farq asosan talaffuzda. Turklar koʻp ishlatiladigan feʼl shakllarini qisqartiradi (ne yapıyorsun «napıyon»ga aylanadi), -yor qoʻshimchasidagi rni tushirib qoldiradi (geliyorum «geliyom» boʻladi), birni bi deb aytadi va gapni yani, şey, işte kabi yordamchi soʻzlar bilan toʻldiradi. Darslik toʻliq yozma shakllarni oʻrgatadi, yozganda shularni ishlating. Koʻchada odamlarni tushunish uchun esa bu shakllar nutqda qanday qisqarishini bilish kerak.

Buni oʻzbek tilidan ham yaxshi bilasiz: masalan, Toshkent soʻzlashuvida kelyapman oʻrniga kevomman, nima qilyapsan oʻrniga nima qivossan deyishadi, ammo hech kim bularni rasmiy xatda yozmaydi. Turkchada ham shunday. Quyidagi soʻzlashuv shakllarining deyarli hammasi siz biladigan soʻzning muntazam qisqargan koʻrinishi, shuning uchun jargon roʻyxatini yodlagandan koʻra qoliplarni oʻrganish tezroq natija beradi. Agar turkchani hali ishonch bilan ovoz chiqarib oʻqiy olmasangiz, avval turk alifbosi va talaffuzi haqidagi maqolamizdan boshlang.

Nega darslikdagi turkcha koʻchadagidan boshqacha eshitiladi

Darsliklar va imtihonlar standart yozma tilga tayanadi. Uning asosiy manbai Turk tili qurumi, yaʼni TDK: u rasmiy imlo qoʻllanmasi va Güncel Türkçe Sözlük lugʻatini chiqaradi. Elektron xatda yozadigan, gazetada oʻqiydigan va yangiliklar boshlovchisidan eshitadigan turkchangiz shu.

Tez va erkin suhbatda koʻp ishlatiladigan soʻzlar boʻgʻinlarini yoʻqotadi, ayrim undoshlar zoʻrgʻa eshitiladi yoki umuman aytilmaydi. Qoʻshimchalar, soʻz tartibi va unlilar uygʻunligi esa joyida qoladi.

Oʻzbek oʻquvchini bu yerda yana bir narsa aldaydi. Yozma turkchada koʻp soʻz tanish, gazetani bemalol tushunasiz. Ammo doʻstingiz «Napcan akşam?» (Kechqurun nima qilasan?) deb soʻrasa, bu jumlada tanish soʻzni topa olmay qolasiz.

Feʼl qisqartmalari: eng katta farq

Oʻquvchilarni chalgʻitadigan narsalarning koʻpi odamlar kuniga oʻnlab marta ishlatadigan bir nechta feʼl shaklidan kelib chiqadi. Quyidagi soʻzlashuv shakllari turk tilidagi zamonlarning qisqargan koʻrinishi. Agar qaysi zamon qaysi ekanini hali ajratayotgan boʻlsangiz, avval -iyor, -ir va -ecek haqidagi maqolamizni oʻqing.

Hozirgi zamon rni yoʻqotadi

Erkin nutqda -iyor qoʻshimchasidan keyin boshqa tovush kelsa, r tushib qoladi: geliyorum «geliyom», biliyor musun esa «biliyo musun» boʻladi.

Ikkinchi shaxs shaklining nutqda ikki varianti bor. Geliyorsun «geliyosun» yoki undan ham erkinroq nutqda «geliyon» boʻlishi mumkin. -on bilan tugaydigan shakl juda norasmiy eshitiladi, uni asosan doʻstlar va yoshlar orasida eshitasiz.

«Ne yapıyorsun?» ning barcha koʻrinishlari

Ne yapmak (nima qilmoq) shunchalik tez-tez bitta soʻzga qoʻshilib ketadiki, unga alohida jadval ajratdik. Ne + yap- doim nap- ga qisqaradi, undan keyin yapmakning istalgan zamoni kela oladi.

Napim? koʻpincha yelka qisish bilan aytiladi: «nima ham qila olardim?» yoki «xoʻsh, nima boʻpti?». Qaysi maʼnodaligini vaziyat koʻrsatadi.

Kelasi zamon ham qisqaradi

Kelasi zamonning -ecek / -acak qoʻshimchasi ham nutqda unli va undoshlarini yoʻqotadi, ayniqsa birinchi va ikkinchi shaxsda.

-cen va -can bilan tugaydigan shakllar (gelicen, napcan) napıyondagi -on bilan bir qatorda turadi: ular samimiy va juda norasmiy eshitiladi.

Tushib qoladigan va qoʻshilib ketadigan tovushlar

Feʼllardan tashqari bir nechta tovush oʻzgarishi hamma joyda uchraydi.

• Bir «bi» boʻladi: bir şey «bi şey», bir dakika «bi dakka».
• Joy bildiruvchi soʻzlarning oʻrtasidagi unli tushadi: nerede «nerde», burada «burda», orada «orda». Oʻzbekchadagi qayerda va shu yerda bilan solishtirsangiz, maʼnosi bir xil, faqat qisqaroq.
• Böyle va şöyle yni yoʻqotib, «böle» va «şöle» boʻlib eshitiladi.
• Değil mi «di mi» boʻladi, shuning uchun Güzel, değil mi? (Chiroyli, shunday emasmi?) koʻpincha shunchaki Güzel di mi? deb aytiladi.
• Ğ oldingi unlini choʻzadi. TDK imlo qoʻllanmasida shunday tasvirlangan, shuning uchun dağ «daa», öğretmen «ööretmen» deb eshitiladi. Bu faqat erkin nutqqa emas, standart talaffuzga ham tegishli. Oʻzbeklarning eng koʻp uchraydigan xatosi ğni gʻ deb oʻqish.

Ağabey (aka) deyarli har doim «abi» deb aytiladi va koʻpincha shunday yoziladi ham, TDK lugʻatida abi alohida soʻz sifatida berilgan. Doʻkon xodimi ham, yoʻl soʻrayotgan notanish odam ham shu soʻzni ishlatadi. Ayollarga esa abla (opa) deyishadi.

Yordamchi soʻzlar: yani, şey, hani, işte

Bu soʻzlar gapiruvchiga oʻylab olishga vaqt beradi, gapni yumshatadi yoki sizning tinglayotganingizni tekshiradi. Darsliklar ularni deyarli tilga olmaydi, koʻchada esa ularni tinimsiz eshitasiz. Bir nechtasi oʻzbekchada ham bor yoki oʻzbekcha muqobili juda yaqin. Ikki-uchtasini oʻzingiz ham ishlata boshlasangiz, turkchangiz darslikdan koʻchirilgandek eshitilmaydi.

Şey oddiy ot sifatida «narsa» degani ham (bi şey, bir narsa). Savolda kelgan hani (Hani kitap?) esa oʻzbekcha «Qani kitob?»ga juda oʻxshaydi: «vaʼda qilgan kitobing qani?» degan maʼnoni beradi.

Siz eshitadigan soʻzlashuv iboralari

Quyidagi iboralar boshlangʻich kitoblarda kam uchraydigan kundalik soʻzlashuv turkchasi. Kolay gelsin va afiyet olsun kabi xushmuomalalik iboralari uchun turkcha salomlashish va kundalik iboralar maqolamizni oʻqing.

Hocam (soʻzma-soʻz «ustozim») murojaatini ham koʻp eshitasiz. Ismini bilmaydigan odamga shunday samimiy va hurmat bilan murojaat qilishadi, oʻzbekchada notanish kishiga «ustoz» yoki «domla» deganingizdek. Sizni oʻqituvchi deb oʻylashgani shart emas.

Ehtiyot boʻling: tanish koʻrinadigan soʻz har doim ham oʻzbekchadagi maʼnoni bermaydi. Bunday soʻzlar oʻzbek va turk tillaridagi aldoqchi soʻzlar maqolamizda jamlangan.

Rasmiylik darajasi: soʻzlashuv shakllarini qachon ishlatmaslik kerak

Yevropa Kengashining CEFR Companion Volume hujjati sotsiolingvistik moslikni, yaʼni vaziyatga mos nutq uslubini tanlashni, har bir darajadagi til kompetensiyasining bir qismi deb hisoblaydi. Boshqacha aytganda, napıyon shaklini tanish bilan uni kimga aytish mumkinligini bilish ikki xil koʻnikma.

Quyidagi vaziyatlarda toʻliq yozma shakllardan foydalaning:

• Yozma ishlarning hammasida: elektron xat, anketa, uy egasi yoki ish beruvchiga xabar va har qanday imtihon inshosi. TÖMER yoki TYS yozma topshirigʻida geliyom imlo xatosi deb baholanadi. Bu imtihonlar nimani tekshirishini TÖMER yoki TYS maqolamizdan bilib oling.
• Rasmiy shaxslar va rasmiy vaziyatlar bilan. Soliq idorasi, bank yoki universitet idorasida aniq, neytral turkchada gapiring va sizdan foydalaning. Bu suhbatlar Turkiyada yashash uchun turk tili maqolamizda bor.
• Kattalar va yangi tanishgan odamlar bilan. Oʻzbek oilasida kattalarga «sen» demaganingizdek, turk xonadonida ham sherigingizning buvisiga Napıyon? deyish hurmatsizlik boʻlib eshitiladi. Nasılsınız? toʻgʻri tanlov.
• Ogʻzaki imtihonlarda. Tabiiy talaffuz yaxshi, lekin juda norasmiy qoʻshimchalardan (-on, -can, -cen) va kanka kabi jargondan qoching. TYS ogʻzaki qismi haqida TYS gapirish boʻlimi maqolamizda yozganmiz.

Ayrim soʻzlar esa qoʻpol. Erkak doʻstlar orasida tez-tez eshitiladigan lan boshqalarga tajovuzkor yoki odobsiz eshitilishi mumkin. Oha (voy-boʻ) juda norasmiy. Ularni tanib olishni oʻrganing, lekin oʻzingiz ishlatishdan oldin yaxshilab oʻylang.

Hammasini tushunishga harakat qiling, oʻzingiz esa eng yumshoq shakllardan boshlang. Bi, nerde, biliyo musun va yani deyarli har qanday ogʻzaki vaziyatga mos keladi, napıyon va napcan esa doʻstlar uchun.

Tez turkchani tushunish uchun qulogʻingizni qanday mashq qildirish kerak

Tez nutqni tushunish oʻqishdan alohida koʻnikma va unga alohida mashq kerak.

1. Jargon roʻyxatidan oldin qoliplarni oʻrganing. -yor rni yoʻqotishini va ne yap- nap- boʻlishini bilganingizdan keyin oʻnlab soʻz birdaniga ochiladi. Qisqa shaklni eshitganda toʻliq shaklni ayta olguningizcha yuqoridagi jadvallarni takrorlang.
2. Qisqa parchalarni yozib oling. Podkast, vlog yoki turk serialidan 20–30 soniyalik parcha oling va eshitganingizni, qisqa shakllari bilan birga, aynan yozing. Keyin matn yoki subtitr bilan solishtiring. Farqlar qaysi qisqartmalarni hali eshitmayotganingizni koʻrsatadi.
3. Ona tilida soʻzlashuvchilar ortidan takrorlang. Bir jumlani qoʻying, toʻxtating va xuddi shu tezlik va ohangda takrorlang. Oʻzingiz geliyom deb aytib koʻrganingizdan keyin uni eshitish ham osonlashadi.
4. Subtitrlardan bosqichma-bosqich foydalaning. Avval turkcha subtitr bilan koʻring, keyin xuddi shu qismni subtitrsiz koʻring. Subtitrlarda koʻpincha standart imlo beriladi, shuning uchun yozma va ogʻzaki shaklni yonma-yon koʻrasiz.
5. Haqiqiy odamlar bilan haqiqiy tezlikda gaplashing. Yozuv ham, suhbatdosh ham siz uchun sekinlashmaydi. «Pardon, ne dediniz?» (Kechirasiz, nima dedingiz?) deb qayta soʻray oladigan, xatoyingizni tuzatib boradigan jonli mashq bu refleksni faqat tinglagandan tezroq beradi.

Asosiy zamonlar avtomatik boʻlib qolgach, erkin nutq ancha osonlashadi, chunki grammatikani yechish oʻrniga tovushga quloq sola boshlaysiz. Har bir CEFR darajasida tinglab tushunishdan nima kutilishini turk tili darajalari A1 dan C2 gacha maqolamiz tushuntiradi.

Koʻp beriladigan savollar

Soʻzlashuv turk tili yozma turk tilidan boshqa tilmi?

Yoʻq, til ham, grammatika ham bitta, faqat tezroq va erkinroq talaffuz qilinadi. Farqlar asosan qisqargan soʻzlar, tushib qoladigan tovushlar va yordamchi soʻzlar, shuningdek yozishdan koʻra koʻproq aytiladigan jargonda.

Oʻzbek boʻlsam, turkchani oʻrganmasdan ham tushunamanmi?

Koʻp soʻzlar va gap tuzilishi tanish, shuning uchun yozma matnni taxminan tushunishingiz mumkin. Jonli suhbatda esa qisqartmalar va aldoqchi soʻzlar tufayli adashib qolasiz. Qardosh til oʻrganishni tezlashtiradi, xolos. Bu haqda turk tilini qancha vaqtda oʻrganish mumkin maqolamizda batafsil yozganmiz.

Boshlovchilar soʻzlashuv shakllarini oʻrganishi kerakmi?

Ularni erta tanib olishni oʻrganing, ayniqsa -yo(m), nap-, bi va nerdeni, chunki Turkiyadagi birinchi kuningizdanoq ularni eshitasiz. Toʻliq shakllar avtomatik boʻlguncha gapirish va yozishda ularni ishlating, keyin norasmiy shakllarni asta-sekin qoʻshing.

Xabarlarda «geliyom» yoki «napıyon» deb yozsam boʻladimi?

Doʻstlar bilan yozishsangiz, bemalol: turklar norasmiy xabarlarda doim shunday yozadi. Rasmiy yozuvlarda va imtihonda TDK belgilagan standart imloni ishlating (geliyorum, ne yapıyorsun).

Istanbul talaffuzi standartmi?

Standart turk tili Istanbuldagi bilimli odamlarning nutqiga asoslanadi, shuning uchun televizion yangiliklar unga yaqin eshitiladi. Boshqa hududlarning oʻz shevalari va soʻzlari bor, lekin bu maqoladagi qisqartmalarni mamlakatning hamma joyida eshitasiz.

Napcan va geliyom jadvalda tushunarli, tirik suhbatda esa ular bir soniyada oʻtib ketadi. Shuni ona tili turkcha boʻlgan odam bilan mashq qilmoqchi boʻlsangiz, Ceylan bilan bepul sinov darsiga yoziling (20–30 daqiqa, tushuntirish turk yoki ingliz tilida). Undan oldin daraja testida tinglab tushunishingiz qay holatda ekanini koʻrib oling. Soʻrovlarga 24 soat ichida javob beramiz.