Turk tilida oʻtgan zamon: -di va -miş farqi

Turk tilida ikkita oddiy oʻtgan zamon bor va ikkalasi ham tugagan ishni bildiradi. Ularni ajratadigan narsa: siz bu ish haqida qayerdan bilasiz. Oʻzingiz koʻrgan, qilgan yoki aniq biladigan ish uchun -di (geldi), boshqalardan eshitgan, belgilaridan taxmin qilgan yoki hozirgina bilib qolgan ish uchun -miş (gelmiş) ishlatiladi. Oʻzbek tilida bu farq sizga tanish: keldi va kelibdi (yoki kelgan ekan) xuddi shunday ajraladi. Maʼnoni tushunib olasiz, qiyinchilik -miş ning shaklida va bir nechta tuzoqda.

Tilshunoslar bu farqni evidensiallik deb ataydi, yaʼni maʼlumot manbasini koʻrsatuvchi grammatik belgi. Universal Dependencies loyihasining turkcha qoʻllanmasi buni ochiq yozadi: ikkala qoʻshimcha ham tugagan oʻtgan voqeani bildiradi, farq esa evidensiallikda. Turk maktab grammatikasi ham shunday ajratadi: -di ni görülen geçmiş zaman («koʻrilgan oʻtgan zamon»), -miş ni esa öğrenilen yoki duyulan geçmiş zaman («bilib olingan» yoki «eshitilgan oʻtgan zamon») deb ataydi.

-di: oʻzbekchadagi -di ning oʻzi

Maʼno jihatidan turkcha -di oʻzbekcha -di bilan bir xil. Dün Ankara'ya gittim «Kecha Anqaraga bordim» degani. Safarni oʻzingiz qildingiz, buni hech kimdan eshitmadingiz.

Shaxs qoʻshimchalari ham oʻxshash: oʻzbekcha keldim, kelding, keldi, keldik, keldingiz, keldilar, turkcha geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler. Farq asosan ikkinchi shaxsda: oʻzbekcha -ng, turkcha -n (kelding → geldin, keldingiz → geldiniz).

Asosiy farq shaklda. Oʻzbekchada qoʻshimcha har doim -di, turkchada esa toʻrt variantli unlilar uygʻunligiga boʻysunadi: unli ı, i, u yoki ü boʻladi va feʼl oʻzagining oxirgi unlisiga moslashadi. Uygʻunlik siz uchun hali yangi boʻlsa, turk tilida unlilar uygʻunligi haqidagi maqolamizni oʻqing.

Undosh ham oʻzgaradi: f, s, t, k, ç, ş, h, p jarangsiz undoshlaridan keyin d harfi t ga aylanadi. Bu undoshlar moslashuvi (ünsüz benzeşmesi) TDK imlo qoʻllanmasida tovush uygʻunligi qoidalari qatorida berilgan. Oʻzbekchada ketdi, aytdi deb yozamiz, garchi koʻpincha ketti deb talaffuz qilsak ham. Turkchada talaffuz yozuvda ham aks etadi: gitti, baktı.

-di hech kim koʻrmagan, lekin hammaga maʼlum faktlar uchun ham ishlatiladi. İstanbul 1453'te fethedildi («Istanbul 1453-yilda fath etildi») -di bilan aytiladi, chunki bu aniq tarix. Demak -di uchun voqeani oʻz koʻzingiz bilan koʻrishingiz shart emas, uni aniq bilsangiz yetarli.

-miş: oʻzbekchadagi -ibdi va ekan

-miş maʼlumotingiz bilvosita ekanini bildiradi. Uni ishlatishning uchta keng tarqalgan sababi bor va har biri uchun oʻzbekchada tayyor juftlik topiladi.

1. Eshitdingiz: kimdir aytdi yoki biror joyda oʻqidingiz. Ahmet evlenmiş «Ahmet uylanibdi» degani.
2. Taxmin qilyapsiz: voqeaning oʻzini koʻrmadingiz, natijasini koʻryapsiz. Derazadan qaraysiz, koʻcha oppoq, va Kar yağmış deysiz: «Qor yogʻibdi».
3. Hayron qoldingiz: bilmagan narsangizni birdan angladingiz. Doʻstingizning bolasini ikki yildan keyin koʻrib, Ne kadar büyümüşsün! deysiz: «Muncha katta boʻlib qolibsan!»

Tilshunoslar bu uchinchi qoʻllanishni mirativ, yaʼni hayrat belgisi deb ham ataydi. Mirativlik haqidagi Vikipediya maqolasida turkcha -miş misol sifatida keltirilgan.

Ertaklar eng yaxshi dalil. Turk ertaklari Bir varmış, bir yokmuş bilan boshlanadi, oʻzbek ertaklari esa «Bor ekan, yoʻq ekan» bilan. Ibora deyarli soʻzma-soʻz bir xil: varmış = bor ekan, yokmuş = yoʻq ekan. Ertakchi voqealarni koʻrmagan, shuning uchun butun ertak -miş bilan aytiladi.

Shakli -di dan soddaroq: -miş dagi m hech qachon oʻzgarmaydi, faqat unli toʻrt variantli uygʻunlikka boʻysunadi: -mış, -miş, -muş, -müş. Gitmek dan gitmiş hosil boʻladi, «gitmış» yoki «gittmiş» deyilmaydi.

Shaxs qoʻshimchalari -di dagidan boshqacha, bu yerda ham oʻzbekcha yordam beradi. -di qisqa qoʻshimchalarni oladi (geldim, geldin), -miş esa uzunroq qoʻshimchalarni oladi (gelmişim, gelmişsin), xuddi oʻzbekcha kelibman, kelibsan kabi. Turkchada -iyor va kelasi zamon ham shu uzun qoʻshimchalarni oladi.

Ot va sifatlardan keyin: edi va ekan

Ikkala oʻtgan zamon ot va sifatlarga ham qoʻshiladi, unlidan keyin oraga -y- kiradi. Hastaydı «u kasal edi» (va siz buni bilasiz), Hastaymış esa «u kasal ekan» (shunday deyishdi yoki shunday chiqdi). Oʻzbekchadagi edi va ekan bilan toʻla mos keladi: evdeydi / evdeymiş «uyda edi / uyda ekan», öğretmendi / öğretmenmiş «oʻqituvchi edi / oʻqituvchi ekan». Universal Dependencies sahifasi ham hastaydı va hastaymış ni alohida juftlik sifatida beradi.

Kundalik hayotda -miş eng koʻp shu yerda ishlatiladi: Pahalıymış («Qimmat ekan»), Güzelmiş («Chiroyli ekan»). Doʻkonda narx yorligʻiga qarab «qimmat ekan» deb qoʻyasiz-ku, turk ham xuddi shu holatda pahalıymış deydi.

Inkor va soʻroq

Inkor

Inkor qoʻshimchasi -me/-ma oʻtgan zamon qoʻshimchasidan oldin keladi, oʻzbekcha -ma kabi (kelmadi, kelmabdi). Lekin turkchada u ham uygʻunlikka boʻysunadi: gelmedi, lekin almadı. -me/-ma unli bilan tugagani uchun inkorda -di har doim d ni saqlaydi.

Quyidagi jadvallarda bosh harf soʻzga qarab oʻzgaradigan tovushni bildiradi:

Gitmedim «Bormadim» degani. Ödevini yapmamış «U uy vazifasini qilmabdi» degani (eshitishimcha yoki koʻrinishidan).

Soʻroq

Soʻroq mı, mi, mu, mü yuklamasi bilan beriladi. Oʻzbek oʻquvchi yozuvda eng koʻp shu yerda xato qiladi: oʻzbekchada -mi soʻzga qoʻshib yoziladi (keldingmi?), turkchada esa doim alohida (geldin mi?). TDK imlo qoidalariga koʻra soʻroq yuklamasi har doim alohida yoziladi, oldingi soʻzning unlisiga moslashadi va keyingi qoʻshimchalarni oʻzi oladi. Demak geldin mi toʻgʻri, «geldinmi» xato.

Ikki oʻtgan zamon soʻroqda ham farq qiladi:

• -di da shaxs qoʻshimchasi feʼlda qoladi, mi oxirida keladi: Geldin mi? («Keldingmi?»), Geldiniz mi?, Yaptın mı?
• -miş da shaxs qoʻshimchasi yuklamaga oʻtadi: Gelmiş misin?, Gelmiş miyiz?, Gelmiş misiniz? Istisno uchinchi shaxs koʻplikda: Gelmişler mi?

Inkor soʻroqlar ikkala qoidani birlashtiradi: Gelmedin mi? («Kelmadingmi?») va Gelmemiş mi? («Hali kelmabdimi?»).

Oʻzbeklar qayerda adashadi

Birinchi xato: -gan ni -miş deb tarjima qilish. «Men Turkiyaga borganman» degan gapni Türkiye'ye gitmişim deb aytish xato. Oʻzbekcha -gan koʻpincha shunchaki tajribani bildiradi, turkcha -miş esa birinchi shaxsda «oʻzim sezmagan holda qilibman» degan maʼnoni beradi. Uyuyakalmışım! «Uxlab qolibman!» degani, uygʻonib soatga qaraganda aytiladi. Oʻz safaringiz uchun -di ishlating: Türkiye'ye gittim yoki Daha önce Türkiye'de bulundum. Eslab qolish oson: -miş ning oʻzbekcha juftligi -ibdi va ekan.

Mish-mishni -di bilan aytish ham koʻp uchraydi. Hamkasbingiz Ayşe ishdan boʻshaganini aytdi, siz esa buni Ayşe istifa etti deb yetkazsangiz, buni oʻzim aniq bilaman deyayotgan boʻlasiz. Turklar tabiiy ravishda Ayşe istifa etmiş deydi, xuddi oʻzbekcha «Ayşe ishdan boʻshabdi» kabi. -di bu yerda xato emas, lekin siz nazarda tutganingizdan kuchliroq daʼvo.

Oʻqishda esa -mıştı ni mish-mish deb tushunib qolish mumkin. -mıştı (gelmişti, yapmıştı) bu -miş dan keyin -di, maʼnosi esa oʻzbekcha -gan edi: kelgan edi, qilgan edi. Ben vardığımda tren kalkmıştı «Men yetib kelganimda poyezd joʻnab ketgan edi» degani. Oxirgi -di uni eshitilgan emas, aniq hikoya qilingan faktga aylantiradi. Bu shakl yozma hikoyalarda, B2 va C1 darajadagi oʻqish matnlarida koʻp uchraydi. Bu darajalar nimani talab qilishi turk tili darajalari A1 dan C2 gacha maqolasida yozilgan.

Yozuvda yana bir xato bor. Gitti va baktı ni endi oʻrgangan oʻquvchi baʼzan «baktmış» yoki «gittmiş» deb yozadi. Undoshni faqat -di oʻzgartiradi, -miş ga bu tegishli emas.

Oxirgisi nozikroq: -miş koʻpincha shikoyatni yumshatadi, chunki muammoni hozirgina payqagandek koʻrsatadi. Hesap yanlış yazılmış galiba («Hisob notoʻgʻri yozilganga oʻxshaydi») yanlış yazdınız («notoʻgʻri yozdingiz») dan koʻra kamroq ayblovdek eshitiladi. Restoranda, ijara uyida yoki ish joyida bunday iboralar juda asqotadi; ish joyidagi shunday vaziyatlar haqida Turkiyada ishlash uchun turk tili, kundalik hayot haqida esa Turkiyada yashash uchun turk tili maqolasida yozganmiz.

Qisqa dialoglar

Ikki doʻst futbol oʻyini haqida gaplashmoqda:

A: Dün akşam maçı izledin mi? B: Evet, izledim. Çok güzel bir maçtı. C: Ben izlemedim ama Galatasaray kazanmış, değil mi?

B oʻyinni koʻrgan, shuning uchun -di ishlatadi. C faqat natijani biladi, shuning uchun -miş ishlatib, değil mi? («shundaymi?») bilan tekshiradi.

Kimdir ertalab pardani ochadi:

A: Aa, kar yağmış! B: Evet, gece yağdı. Saat ikide uyandım, gördüm.

A qorni koʻrib, u yoqqanini taxmin qiladi. B tunda uygʻoq edi va qor yogʻayotganini koʻrgan, shuning uchun bitta voqea ikkisining gapida ikki xil qoʻshimcha oladi.

Oʻqituvchi bozorda oʻquvchisini uchratib qoladi:

A: Merhaba hocam! Beni hatırladınız mı? B: Tabii ki! Ne kadar Türkçe öğrenmişsin, çok güzel konuşuyorsun!

Oʻqituvchi oʻquvchining qanchalik oʻsganini hozirgina payqadi, shuning uchun öğrenmişsin («oʻrganib olibsan») tabiiy.

Ikki qoʻshni zinapoyada gaplashmoqda:

A: Duydun mu? Karşı daireye yeni bir aile taşınmış. B: Biliyorum, dün taşındılar. Ben de yardım ettim.

A yangilikni yetkazmoqda, shuning uchun -miş ishlatadi. B koʻchishga yordam bergan va -di bilan javob beradi.

Tez tanlash jadvali

Ikkilansangiz, oʻzingizdan soʻrang: bu gapni oʻzbekchada «-ibdi» yoki «ekan» bilan aytarmidingiz? Ha boʻlsa, -miş ishlating. Oddiy «-di» bilan, qatʼiy aytsangiz, -di ishlating.

Bu ikki oʻtgan zamon hozirgi zamon, geniş zaman va kelasi zamon bilan birga ishlaydi; ular haqida turk tilida zamonlar: -iyor, -ir va -ecek maqolasida yozganmiz. Bemalol suhbatda qisqargan shakllarni ham eshitasiz; nimalar oʻzgarishini soʻzlashuv turk tili maqolasida koʻrsatganmiz. Feʼllar oʻrnashib olgach, keyingi tizim turk tilida kelishiklar.

Koʻp beriladigan savollar

-miş oʻzbekcha -gan bilan bir xilmi?

Yoʻq. -gan koʻpincha shunchaki tajribani yoki oldin boʻlgan ishni bildiradi («Bu filmni koʻrganman»), turkchada esa bu O filmi gördüm, yaʼni -di bilan aytiladi. -miş ga maʼno jihatidan -ibdi va ekan yaqinroq: eshitilgan, taxmin qilingan yoki kutilmaganda bilingan ish.

Koʻrmagan narsam uchun -di ishlatsam boʻladimi?

Ha, agar uni aniq deb bilsangiz. Tarixiy faktlar, rasmiy natijalar va oʻzingiz tekshirgan narsalar -di oladi. -miş maʼlumotni boshqadan yetkazayotganingizni yoki taxmin qilayotganingizni bildiradi, shubha qilayotganingizni emas.

-miş qoʻpol yoki noaniq eshitiladimi?

Yoʻq. Koʻpincha u xushmuomalaroq tanlov, chunki shikoyat va tuzatishlarni yumshatadi. Lekin oʻzingiz haqingizda birinchi shaxsda u «sezmagan holda» degan maʼnoni beradi, shuning uchun Geldim va Gelmişim boshqa-boshqa gaplar.

-mıştı bilan -miş ning farqi nima?

-miş eshitilgan yoki taxmin qilingan oʻtgan zamon. -mıştı esa oʻzbekcha -gan edi ga toʻgʻri keladi: boshqa bir oʻtgan voqeadan oldin boʻlgan ish. U mish-mishni bildirmaydi.

-di va -miş ni tabiiy ishlatish uchun qancha vaqt kerak?

Aniq muddat yoʻq. Koʻp oʻquvchilar ikkala shaklni erta yasashni oʻrganadi, lekin ular orasidan oʻylamasdan tanlash uchun koʻp tinglash va haqiqiy gaplarni tuzatib turadigan odam kerak. Oʻzbeklar uchun maʼno tanish, shuning uchun mashq asosan shakl va soʻroq tartibiga ketadi.

Yuqoridagi jadvalni bir oʻqishda tushunasiz, gapirganda esa gittim oʻrniga gitmişim chiqib ketaveradi. Bunday xatoni darslik koʻrsatmaydi, uni suhbatdosh eshitadi. Ceylan bilan bepul sinov darsida (20–30 daqiqa) oʻzingiz haqingizda oʻtgan zamonda gapirib koʻring, u grammatikani turk yoki ingliz tilida tushuntiradi. Undan oldin daraja testi qayerda turganingizni koʻrsatadi. Soʻrovlarga 24 soat ichida javob beramiz.