Turk tilida kelishiklar: oʻzbekchadan farqi va tuzoqlari

Turk tilida oʻzbek tilidagidek oltita kelishik bor va ularning har biri otning oxiriga qoʻshiladigan qoʻshimcha: bosh kelishik (qoʻshimchasiz), tushum -(y)ı, joʻnalish -(y)a, oʻrin-payt -da, chiqish -dan va qaratqich -(n)ın. Eve «uyga», evde «uyda», evden «uydan» degani. Maʼnolar oʻzbekchadagi bilan deyarli bir xil, tushum kelishigi qachon qoʻyilishi ham. Oʻzbek oʻquvchi shaklda qiynaladi: turkcha qoʻshimchalar unlilar uygʻunligiga boʻysunadi, oraga y yoki n qoʻshadi, ustiga bir nechta feʼl oʻzbekchadagidan boshqa kelishik oladi.

Quyidagi kelishik nomlari va misollar Turk Til Qurumi (TDK) qoʻllaydigan standart turk grammatikasiga asoslangan. Qavs ichidagi turkcha nomlarni turk darsliklarida uchratasiz.

Oltita kelishik bir qarashda

Har bir kelishik bitta savolga javob beradi, savollar ham oʻzbekchaga oʻxshash: kim? ne? «kim? nima?», nerede? «qayerda?» degani.

Quyidagi jadvallarda bosh harf soʻzga qarab oʻzgaradigan tovushni bildiradi:

Baʼzi grammatikalar yana ikkitasini qoʻshadi: vosita -(y)la (arabayla, mashinada) va oʻxshatish -ca (bence, menimcha). Darsliklarning koʻpi oʻquvchiga yuqoridagi oltitasini oʻrgatadi, biz ham shular bilan cheklanamiz.

Uygʻunlik, bufer harflar va undosh oʻzgarishi

Oʻzbekchada kelishik qoʻshimchalari deyarli oʻzgarmaydi: faqat -ga soʻngida k yoki q boʻlsa -ka, -qa boʻladi. Turkchada qoʻshimcha uch sababga koʻra shaklini oʻzgartiradi.

Birinchisi unlilar uygʻunligi. Joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishiklari ikki variantli: orqa qator unlidan keyin a, oldingi qator unlidan keyin e (okula, eve). Tushum va qaratqich toʻrt variantli: ı, i, u yoki ü (kızı, evi, okulu, gözü). Toʻliq qoida turk tilida unlilar uygʻunligi maqolamizda.

Ikkinchisi bufer harflar. Oʻzbekcha -ni, -ga, -ning undosh bilan boshlanadi, shuning uchun bizga bufer kerak emas: eshikni, eshikka. Turkcha -ı, -a, -ın esa unli bilan boshlanadi, shuning uchun unlidan keyin tushum va joʻnalish y, qaratqich n oladi.

• kapı (eshik): kapıyı, kapıya, kapının
• araba (mashina): arabayı, arabaya, arabanın

Oʻrin-payt va chiqish undosh bilan boshlanadi, ularga bufer kerak emas: kapıda, arabadan.

Yana bir bufer bor va u oʻzbeklarni koʻp chalgʻitadi. III shaxs egalik qoʻshimchasidan keyin (evi, uning uyi) har bir kelishik n oladi: evini, evine, evinde, evinden. Oʻzbekchada esa uyini, lekin uyiga, uyida, uyidan. Toʻgʻrisi evinde va evine, «evide» yoki «evie» deyilmaydi. O, bu, şu olmoshlarida ham shunday: onu, ona, onda, ondan, bunu, bunda. Bu yerda oʻzbekcha yordam beradi: uni, unga, unda, undan da ham n bor.

Uchinchisi undoshlar. Jarangsiz undoshdan (ç, f, h, k, p, s, ş, t) keyin oʻrin-payt va chiqishdagi d harfi t ga aylanadi: kitapta, ofiste, Paris'te. Teskari yoʻnalishda p, ç, t, k bilan tugaydigan koʻp soʻzlar unlidan oldin yumshaydi: kitap → kitabı, kitaba; ağaç → ağacı; çocuk → çocuğu. Oʻzbekchadagi yurak → yuragi, qishloq → qishlogʻi ham shunday ishlaydi. TDKning Güncel Türkçe Sözlük lugʻati buni soʻz yonida koʻrsatadi (masalan, kitap, -bı), shuning uchun istalgan soʻzni tekshirishingiz mumkin.

Odamlar, shaharlar va mamlakatlar nomlarida qoʻshimcha oldidan apostrof qoʻyiladi: Ayşe'ye, İstanbul'da, Türkiye'nin. Oʻzbekchada Toshkentga, Samarqanddan deb qoʻshib yozamiz, turkchada esa Taşkent'e, Semerkant'tan. TDK imlo qoidalarining apostrof boʻlimi bu qoʻllanishni sanab oʻtadi.

Bitta soʻz oltita kelishikda

Olmoshlar va notoʻgʻri shakllar

Beni, seni oʻzbekcha meni, seni bilan deyarli bir xil, lekin bana, sana oʻzbekcha menga, senga dan farq qiladi, benim, bizim esa mening, bizning dan. «Bene», «sene» yoki «benin» degan shakl yoʻq, shuning uchun bana, sana, benim va bizim ni alohida soʻz sifatida yodlang.

Bosh kelishik: oddiy shakl

Bosh kelishik qoʻshimchasiz soʻz. U egani bildiradi (Kedi uyuyor, mushuk uxlayapti) va var, yok oldidagi otni (Ekmek var mı?, non bormi?).

Noaniq yoki umumiy toʻldiruvchi ham shu shaklda keladi, oʻzbekchada ham shunday. Kitap okuyorum «kitob oʻqiyapman»: bu yerda qaysi kitobligi ahamiyatsiz, gap mashgʻulot haqida.

Tushum kelishigi: oʻzbekcha -ni qoidasi bu yerda ham ishlaydi

Inglizlar uchun bu turk tilidagi eng qiyin mavzulardan biri. Siz uchun esa qoida tayyor: oʻzbekchada -ni qoʻyadigan joyda turkchada ham tushum qoʻshimchasi qoʻyiladi.

• Ekmek aldım. Non oldim. (qandaydir non)
• Ekmeği aldım. Nonni oldim. (biz gaplashgan oʻsha non)
• Bir ekmek aldım. Bitta non oldim.

Quyidagilar bilan tushum kelishigi doim qoʻyiladi, oʻzbekchada ham:

• kishilik olmoshlari: Seni seviyorum. (Seni sevaman.) Beni ara. (Menga qoʻngʻiroq qil.)
• ismlar: Ali'yi gördüm. (Alini koʻrdim.)
• egalik qoʻshimchali otlar: Annemi aradım. (Onamga qoʻngʻiroq qildim.)
• bu, şu, o dan keyingi otlar: Bu filmi izledim. (Bu filmni koʻrdim.)
• oldin aytilgan narsa: Bir elbise aldım. Elbiseyi çok sevdim. (Bitta koʻylak oldim. Koʻylak menga juda yoqdi.)

Toʻldiruvchi umumiy boʻlsa, qoʻshimcha qoʻyilmaydi: Çay içer misin? (Choy ichasanmi?), Araba kullanıyor musun? (Mashina haydaysanmi?). Tartib ham oʻzbekchadagidek: qoʻshimchasiz toʻldiruvchi feʼldan bevosita oldin turadi. Her sabah kahve içerim tabiiy, Kahve her sabah içerim esa turkning qulogʻiga notoʻgʻri eshitiladi. Tushumdagi toʻldiruvchi esa joyini oʻzgartira oladi: Kahveyi her sabah ben yaparım (Har kuni ertalab qahvani men tayyorlayman).

Oʻzbek oʻquvchi qoidani toʻgʻri qoʻllaydi, shaklda adashadi:

Ikkinchi qatorga eʼtibor bering. Oʻzbekcha -ni ni unlidan keyin turkchaga koʻchirsangiz, boshqa soʻz hosil boʻladi: araba + n + ı «sening mashinangni» degani. Faqat toʻgʻri toʻldiruvchi tushum oladi, ega hech qachon olmaydi.

Joʻnalish -(y)a: -ga ning turkcha shakli

Joʻnalish kelishigi biror narsaga yoʻnalishni bildiradi, oʻzbekcha -ga kabi. Yoʻnalish uchun (Eve gidiyorum, uyga ketyapman; Ankara'ya taşındık, Anqaraga koʻchdik) va biror narsa oluvchi kishi uchun (Anneme çiçek aldım, onamga gul oldim; Ona söyledim, unga aytdim) ishlatiladi.

Narx ham joʻnalish bilan aytiladi, «besh yuz ming soʻmga oldim» deganingizdek. Bu ceket kaça? «Bu kurtka qancha?», Beş yüz liraya aldım «Besh yuz liraga oldim». Soatda ham keladi: Saat üçe beş var «Soat uchga besh daqiqa bor (qoldi)». Soat va narxlarning toʻliq qoliplari turk tilida sonlar, soat va narxlar maqolasida.

Infinitiv bilan maqsadni bildiradi: Ekmek almaya gittim (Non olgani bordim).

Oʻrin-payt -da: deyarli oʻzbekchadagidek

Oʻrin-payt kelishigi narsa qayerdaligini bildiradi: evde (uyda), masada (stolda), otobüste (avtobusda). Vaqt ham shu kelishikda aytiladi: saat üçte (soat uchda), 2020'de (2020-yilda), hafta sonunda (dam olish kunlarida).

Var bilan kishi haqida gapirilganda «yonimda bor» maʼnosini beradi: Bende kalem var «Menda ruchka bor», Sende para var mı? «Senda pul bormi?». Bu oʻzbekcha bilan soʻzma-soʻz bir xil.

Oʻrin-payt qoʻshimchasini «ham» maʼnosidagi de/da soʻzi bilan adashtirmang. Qoʻshimcha soʻzga qoʻshib yoziladi, de soʻzi alohida: evde (uyda), lekin Ben de geliyorum (Men ham kelyapman). Turklarning oʻzi ham yozuvda bularni baʼzan chalkashtiradi.

Chiqish -dan: eng oson kelishik

Chiqish kelishigining asosiy maʼnosi «-dan»: İstanbul'dan geldim (Istanbuldan keldim), İşten çıktım (Ishdan chiqdim). Boshqa maʼnolari ham oʻzbekcha -dan bilan mos keladi, shuning uchun bu kelishikda deyarli xato qilmaysiz:

• orqali: Köprüden geçtik (Koʻprikdan oʻtdik), Pencereden baktı (Derazadan qaradi)
• qiyoslash: Ali Mehmet'ten uzun (Ali Mehmetdan baland), Çay kahveden ucuz (Choy qahvadan arzon)
• sabab: Yorgunluktan uyuyakaldım (Charchoqdan uxlab qolibman)
• material: tahtadan bir masa (yogʻochdan stol)

Qiyoslashda bir farq bor: oʻzbekchada koʻpincha -roq qoʻshamiz (balandroq), turkchada esa sifat oʻzgarmaydi: uzun, xohlasangiz daha uzun.

Qaratqich -(n)ın: izofa oʻzbekchadagidek ishlaydi

Qaratqich kelishigi egani bildiradi: Ali'nin arabası (Alining mashinasi), evin kapısı (uyning eshigi), Türkiye'nin başkenti (Turkiyaning poytaxti).

Qaratqich oʻzbekchadagidek juftlikda ishlaydi. Ega qaratqich oladi, tegishli narsa egalik qoʻshimchasini oladi: Ali'nin araba-sı, benim kitab-ım. Oʻzbekcha ogʻzaki nutqda -ning baʼzan tushib qoladi, lekin turkchada ism yoki aniq ega boʻlsa, -nın shart.

Bir-biriga oʻxshash ikki birikmani solishtiring. Evin kapısı «uyning eshigi», yaʼni muayyan bir uy. Ev kapısı esa qaratqichsiz, «uy eshigi», yaʼni uylardagi eshik turi. Oʻzbekchada ham maktab direktori, turk qahvasi deymiz, turkchada esa okul müdürü, Türk kahvesi.

Qaratqich var bilan «bor» maʼnosini ham beradi: Ali'nin bir kardeşi var (Alining bitta ukasi yoki singlisi bor).

Kutilmagan kelishik oladigan feʼllar

Koʻp turkcha feʼllar toʻldiruvchisida muayyan kelishikni talab qiladi. TDK lugʻati buni har bir maqolada belgilaydi: masalan, bahsetmek (biror narsa haqida gapirmoq) taʼrifi -den bilan belgilangan. Shuning uchun feʼlni kelishigi bilan birga yodlang. Quyidagi jadvalda oʻzbekcha bilan mos keladiganlari va farq qiladiganlari bor.

«Yoʻq» qatorlari eng xavfli joy, chunki u yerda oʻzbekcha qolip sizni notoʻgʻri tomonga tortadi. Eng koʻp uchraydigan ikkitasi öğretmene sordum (soʻzma-soʻz «oʻqituvchiga soʻradim») va işe başladım («ishga boshladim»). Juftlarga ham eʼtibor bering: telefon etmek joʻnalish oladi, lekin xuddi shu «qoʻngʻiroq qilmoq» maʼnosidagi aramak tushum oladi. Binmek va inmek esa qarama-qarshi feʼllar, kelishiklari ham qarama-qarshi.

Oltita kelishikka kirmaydigan bitta tuzoq: evlenmek vosita bilan keladi, Ayşe ile evlendi yoki Ayşe'yle evlendi, oʻzbekchadagi «Oyshaga uylandi» kabi joʻnalish bilan emas. Shakli oʻxshash, lekin maʼnosi boshqa soʻzlar haqida oʻzbek va turk tillaridagi «aldoqchi» soʻzlar maqolamizda yozganmiz. Bu feʼllarni Turkiyada yashasangiz har kuni ishlatasiz.

Kelishiklarni qanday mashq qilish kerak

Jadvaldan shaklni tekshirasiz, xolos. Qoʻshimcha tilingizga oʻrnashishi uchun uni oʻzingiz koʻp marta aytishingiz kerak:

1. Bitta otni oltita kelishikda baland ovozda ayting, keyin unli bilan tugaydigan soʻzga oʻting (araba, kapı), bufer harflarni mashq qilish uchun.
2. Har bir yangi feʼl uchun kelishigi bilan qisqa gap yozing: otobüse binmek, köpekten korkmak, öğretmene sormak.
3. Tushum qoʻshishdan oldin bitta savol bering: oʻzbekchada bu yerga -ni qoʻyarmidim? Ha boʻlsa, qoʻshing, faqat unlidan keyin -yı shaklida.
4. Qisqa matnlarni oʻqib, har bir toʻldiruvchining tagiga chizing, keyin u nega qoʻshimcha olgan yoki olmaganini aniqlang.

Kelishiklar A1 dan boshlanadi va har bir darajada qaytib keladi, shuning uchun ular darajangizni koʻrish uchun yaxshi joy. Har bir daraja nimani kutishini turk tili darajalari A1 dan C2 gacha maqolamizda yozganmiz. Feʼl zamonlari haqida esa -di va -miş hamda -iyor, -ir va -ecek maqolalarini oʻqing.

Oʻqituvchimiz Ceylanning ona tili turkcha, u turk tilini oʻqitish boʻyicha magistr va sakkiz yildan beri A1 dan C2 gacha dars beradi. Grammatikani turk yoki ingliz tilida tushuntiradi, gapirayotganingizda kelishik qoʻshimchalaringizni shu zahoti tuzatadi.

Koʻp beriladigan savollar

Turk tilida nechta kelishik bor?

Odatda oltitasi oʻrgatiladi: bosh, tushum, joʻnalish, oʻrin-payt, chiqish va qaratqich, xuddi oʻzbek tilidagidek. Baʼzi grammatikalar vosita -(y)la va oʻxshatish -ca ni ham sanaydi.

Turkchada tushum kelishigi qachon ishlatiladi?

Aniq toʻldiruvchida: ism, olmosh, «mening/sening» qoʻshimchali ot, bu/şu/o dan keyingi ot yoki oldin aytilgan narsa. Umumiy yoki noaniq toʻldiruvchida oddiy shakl ishlatiladi va u feʼldan bevosita oldin turadi. Oʻzbekchada -ni qoʻyadigan joylarning oʻzi.

Nega Ali'yi, lekin kitabı?

Ali unli bilan tugaydi, shuning uchun tushum kelishigiga bufer y kerak. Kitap undosh bilan tugaydi, bufer kerak emas, va p unlidan oldin b ga yumshaydi.

-de qoʻshimchasi bilan de soʻzining farqi nima?

Oʻrin-payt -de/-da soʻzga qoʻshib yoziladi va «-da» degani (evde). Alohida de/da soʻzi «ham» degani (ben de).

Oʻzbek tilini bilish kelishiklarni oʻrganishga yordam beradimi?

Ha, maʼno jihatidan juda katta yordam beradi: oltita kelishikning vazifalari va tushum qoidasi deyarli bir xil. Mashqni shaklga (uygʻunlik, y va n buferlari, apostrof) va oʻzbekchadan farq qiladigan feʼllarga qarating.

Yozganda öğretmene sordum deyish oson, gapirayotganda esa tilingiz baribir «oʻqituvchidan» tomonga ketadi. Buni tutib qoladigan suhbatdosh kerak boʻlsa, 20–30 daqiqalik bepul sinov darsiga soʻrov qoldiring, 24 soat ichida javob beramiz. Kelishiklarni qanchalik egallaganingizni bepul daraja testi bilan ham tekshirib koʻrishingiz mumkin.