Падежҳои забони туркӣ: -ро, дар, аз, ба дар туркӣ

Дар забони туркӣ шаш падеж ҳаст, ва ҳар яки онҳо суффиксест, ки ба охири исм мечаспад: шакли асосӣ (бе суффикс), падежи объекти муайян -(y)ı, падежи самт -(y)a, падежи макон -da, падежи «аз» -dan ва падежи соҳибият -(n)ın. Он чиро, ки тоҷикӣ бо пешояндҳои «ба», «дар», «аз» ва пасванди «-ро» мегӯяд, туркӣ бо ҳамин суффиксҳо мегӯяд: eve «ба хона», evde «дар хона», evden «аз хона». Дар ин мавзӯъ тоҷикзабон аз бисёр забономӯзони дигар пеш аст: «-ро»-и мо қариб бо ҳамон қоидаи падежи объекти туркӣ кор мекунад, ва «ба» бо «аз» дар бисёр феълҳо ба падежҳои туркӣ рост меоянд.

Номҳо ва мисолҳо аз рӯи грамматикаи стандартии туркӣ, ки Анҷумани забони туркӣ (TDK) истифода мебарад, оварда шудаанд, ва номҳои туркии дар қавс ҳамонҳоянд, ки дар китобҳои дарсӣ мебинед.

Шаш падеж дар як ҷадвал

Ҳар падеж ба як савол ҷавоб медиҳад, ва агар саволро донед, падежро одатан худатон меёбед.

Дар ҷадвали поён ҳарфи калон садоеро нишон медиҳад, ки мувофиқи калима иваз мешавад:

«Ба», «дар» ва «аз»-и тоҷикӣ пеш аз калима меоянд, дар туркӣ бошад, суффикс шуда ба охир мечаспанд: «дар Истанбул» мешавад İstanbul'da. Тартиби ҷумла бошад, яксон аст, ва феъл дар ҳарду забон дар охир меистад («Ман ба хона меравам», Ben eve gidiyorum).

Агар русиро омӯхта бошед, худи мафҳуми падеж ба шумо шинос аст, вале дар туркӣ ҷинси грамматикӣ нест ва суффиксҳо барои ҳамаи исмҳо як хел кор мекунанд. Агар ӯзбекиро донед, падежҳо қариб яку якуянд: -ni, -ga, -da, -dan, -ning, танҳо шаклашон дигар аст.

Баъзе грамматикаҳо боз ду падеж илова мекунанд: -(y)la (arabayla, бо мошин, ба монанди «бо»-и тоҷикӣ) ва -ca (bence, ба фикри ман). Аксари китобҳои дарсӣ аз шаш падежи боло сар мекунанд, ва мо ҳам ҳамин тавр мекунем.

Ҳамоҳангӣ, ҳарфҳои миёнҷӣ ва тағйири ҳамсадоҳо

Шакли суффиксро се чиз иваз мекунад: ҳамоҳангии садонокҳо, ҳарфҳои миёнҷӣ ва тағйири ҳамсадоҳо.

Аз рӯи ҳамоҳангии садонокҳо, падежҳои самт, макон ва «аз» дутарафа мебошанд: пас аз садоноки қафо a, пас аз садоноки пеш e (okula, eve). Падежи объект ва соҳибият чортарафаанд: ı, i, u ё ü (kızı, evi, okulu, gözü). Қоидаи пурра дар мақолаи мо дар бораи ҳамоҳангии садонокҳо дар туркӣ омадааст.

Туркӣ ду садонокро паси ҳам намегузорад, бинобар ин агар калима бо садонок тамом шавад, ҳамсадои миёнҷӣ меояд. Падежи объект ва самт y мегиранд, падежи соҳибият n мегирад. Тоҷикӣ ҳам чунин миёнҷиро медонад: «хонаҳо» + «-ам» мешавад «хонаҳоям», бо й.

• kapı (дар): kapıyı, kapıya, kapının
• araba (мошин): arabayı, arabaya, arabanın

Падежҳои макон ва «аз» бо ҳамсадо сар мешаванд, бинобар ин миёнҷӣ лозим нест: kapıda, arabadan.

Миёнҷии дигар ҳам ҳаст. Пас аз пасванди соҳибии шахси сеюм (evi, хонааш) ва пас аз ҷонишини o ва ишораҳои bu ва şu ҳар падеж n мегирад: evini, evine, evinde, evinden, ва onu, ona, onda, ondan, bunu, bunda.

Ҳамсадоҳо ҳам иваз мешаванд. Пас аз ҳамсадои бесадо (ç, f, h, k, p, s, ş, t) d-и падежи макон ва «аз» ба t мегузарад: kitapta, ofiste, Paris'te. Баръакс, бисёр калимаҳое, ки бо p, ç, t, k тамом мешаванд, пеш аз садонок нарм мешаванд: kitap → kitabı, kitaba; ağaç → ağacı; çocuk → çocuğu. Луғати ҳозиразамони туркии TDK инро пас аз калима менависад (масалан, kitap, -bı), бинобар ин ҳар калимаро санҷида метавонед.

Номҳои одамон, шаҳрҳо ва кишварҳо пеш аз суффикс апостроф мегиранд: Ayşe'ye, İstanbul'da, Türkiye'nin. Қоидаҳои имлои TDK дар бораи апостроф ин истифодаро номбар мекунанд.

Як калима дар ҳамаи шаш падеж

Ҷонишинҳо ва шаклҳои ғайриқоидавӣ

Bana, sana, benim ва bizim-ро ҳамчун калимаҳои алоҳида ёд гиред. Шаклҳои bene, sene ва benin вуҷуд надоранд. Дар тоҷикӣ ҳам «ман» + «-ро» «маро» мешавад, пас чунин истисноҳо ба шумо бегона нестанд.

Шакли асосӣ: калима бе суффикс

Шакли асосӣ калимаи бе суффикс аст. Он мубтадоро нишон медиҳад (Kedi uyuyor, гурба хоб аст) ва исми пеш аз var ва yok-ро (Ekmek var mı?, нон ҳаст?).

Он инчунин объекти номуайян ё умумиро нишон медиҳад, айнан мисли объекти бе «-ро» дар тоҷикӣ. Kitap okuyorum «китоб мехонам» аст, яъне машғулият, на китоби муайян.

Падежи объект: «-ро»-и туркӣ

Бисёр забономӯзон бо ин падеж душворӣ мекашанд, чунки дар забонашон «нон харидам» ва «нонро харидам» фарқ надорад. Дар тоҷикӣ ин фарқ ҳаст, ва туркӣ онро қариб бо ҳамон қоида нигоҳ медорад.

Падежи объект ба объекти мустақиме меояд, ки шунаванда онро мешиносад. Ҷое ки дар тоҷикӣ «-ро» мегӯед, дар туркӣ ҳам қариб ҳамеша суффикс лозим мешавад.

Падежи объект ҳамеша бо инҳо меояд:

• ҷонишинҳо: Seni seviyorum. (Туро дӯст медорам.), Beni ara. (Ба ман занг зан.)
• номҳо: Ali'yi gördüm. (Алиро дидам.)
• исмҳо бо пасванди соҳибӣ: Annemi aradım. (Ба модарам занг задам.)
• исмҳо пас аз bu, şu, o: Bu filmi izledim. (Ин филмро тамошо кардам.)
• чизе, ки пештар гуфта шуд: Bir elbise aldım. Elbiseyi çok sevdim. (Як курта харидам. Куртаро хеле писандидам.)

Агар объект умумӣ бошад, суффикс намегузоред: Çay içer misin? (Чой менӯшӣ?), Araba kullanıyor musun? (Мошин меронӣ?).

Ҷои объект ҳам мисли тоҷикӣ аст, ва объекти бе суффикс рост пеш аз феъл меистад: Her sabah kahve içerim (Ҳар саҳар қаҳва менӯшам) табиӣ аст, вале Kahve her sabah içerim барои гӯши турк нодуруст садо медиҳад. Объект бо суффикс метавонад ҷояшро иваз кунад: Kahveyi her sabah ben yaparım (Қаҳваро ҳар саҳар ман тайёр мекунам).

Тоҷикзабон бештар дар феълҳое хато мекунад, ки дар тоҷикӣ бо «ба» меоянд:

Танҳо объекти мустақим падежи объект мегирад, мубтадо ҳеҷ гоҳ. Агар феъл одатан падежи дигар гирад, падежи объект нодуруст аст, ҳатто агар маъно муайян бошад.

Падежи самт -(y)a: «ба»

Падежи самт ба сӯи чизе ишора мекунад. Онро барои самт (Eve gidiyorum, ба хона меравам; Ankara'ya taşındık, ба Анкара кӯчидем) ва барои шахсе, ки чизе мегирад (Anneme çiçek aldım, ба модарам гул харидам; Ona söyledim, ба ӯ гуфтам), истифода баред. Дар ин ду маъно он айнан «ба»-и тоҷикист.

Падежи самт нархро ҳам мегӯяд. Bu ceket kaça? «Ин куртка чанд пул?» аст, ва Beş yüz liraya aldım «бо панҷсад лира харидам». Дар ин ҷо тоҷикӣ «бо» мегӯяд, туркӣ падежи самт. Бо соат ҳам меояд: Saat üçe beş var «ба соати се панҷ дақиқа мондааст». Барои ҳамаи қолибҳои соат ва нарх ба дастури мо дар бораи рақамҳо, соат ва нарх бо туркӣ нигаред.

Бо масдар он мақсадро мефаҳмонад: Ekmek almaya gittim (Барои харидани нон рафтам).

Падежи макон -da: «дар»

Падежи макон мегӯяд, ки чизе дар куҷост: evde (дар хона), masada (дар болои миз), otobüste (дар автобус). Вақтро ҳам бо ҳамин падеж мегӯянд: saat üçte (соати се), 2020'de (дар соли 2020), hafta sonunda (дар охири ҳафта).

Бо var ва шахс он маънои «бо худ доштан»-ро дорад: Bende kalem var «Дар назди ман қалам ҳаст», ва Sende para var mı? «Бо худ пул дорӣ?».

Суффикси маконро бо калимаи de/da («ҳам») омехта накунед. Суффикс ба калима часпида навишта мешавад, калимаи de ҷудо: evde (дар хона), вале Ben de geliyorum (Ман ҳам меоям). De ҳамон «ҳам»-и тоҷикӣ аст ва мисли он пас аз калима меояд. Дар навиштан худи туркҳо ҳам инҳоро гоҳо омехта мекунанд, пас агар шумо хато кунед, тааҷҷуб надорад.

Падежи «аз» -dan: аз, тавассути, нисбат ба

Маънои асосии ин падеж «аз» аст: İstanbul'dan geldim (Аз Истанбул омадам), İşten çıktım (Аз кор баромадам). Он чанд маъно дорад, ки бештарашон ба «аз»-и тоҷикӣ мувофиқанд:

• тавассути ё аз болои: Köprüden geçtik (Аз болои пул гузаштем), Pencereden baktı (Аз тиреза нигоҳ кард)
• дар муқоиса: Ali Mehmet'ten uzun (Алӣ аз Меҳмет баландтар аст), Çay kahveden ucuz (Чой аз қаҳва арзонтар аст)
• сабаб: Yorgunluktan uyuyakaldım (Аз хастагӣ хобам бурд)
• мавод: tahtadan bir masa (мизе аз тахта)

Муқоиса мисли тоҷикӣ сохта мешавад: «аз» ба чизе меравад, ки бо он муқоиса мекунем. Танҳо «-тар» лозим нест: uzun («баланд») бе ягон суффикс маънои «баландтар»-ро мегирад.

Падежи соҳибият -(n)ın: изофати баръакс

Падежи соҳибият соҳибро нишон медиҳад: Ali'nin arabası (мошини Алӣ), evin kapısı (дари хона), Türkiye'nin başkenti (пойтахти Туркия).

Тартиб баръакси тоҷикист. Мо аввал чиз, баъд соҳибро мегӯем («мошини Алӣ»), дар туркӣ аввал соҳиб, баъд чиз (Ali'nin arabası). Ва ҳарду ҷузъ суффикс мегиранд: соҳиб падежи соҳибиятро, чиз пасванди соҳибиро: Ali'nin araba-sı, benim kitab-ım.

Ду ибораро муқоиса кунед, ки дар тоҷикӣ ҳарду «дари хона» мешаванд. Evin kapısı «дари ҳамин хона» аст, хонаи муайян. Ev kapısı бе падежи соҳибият аст ва маънои «дари хонагӣ»-ро дорад, яъне навъи дар. Туркӣ ин қолибро барои исмҳои мураккаб истифода мебарад: okul müdürü (директори мактаб), Türk kahvesi (қаҳваи туркӣ).

Падежи соҳибият бо var «доштан»-ро месозад: Ali'nin bir kardeşi var (Алӣ як бародар ё хоҳар дорад).

Феълҳое, ки падежи худро доранд

Бисёр феълҳои туркӣ ба объекти худ падежи муайян мехоҳанд. Луғати TDK инро дар ҳар мадхал қайд мекунад: масалан, bahsetmek (гап задан дар бораи чизе) бо -den ишора шудааст. Дар аксари феълҳо падежи туркӣ ҳамон «ба» ё «аз»-ест, ки дар тоҷикӣ мегӯед; инро дар сутуни охир мебинед.

Бо ду сатри охир эҳтиёт шавед. Telefon etmek мисли тоҷикӣ «ба» мегирад, вале aramak, ки ҳам «занг задан» аст, падежи объект мегирад: Seni ararım, на Sana ararım. Ва дар тоҷикӣ «аз касе мепурсем», вале дар туркӣ sormak падежи самт мегирад: Öğretmene sordum, на Öğretmenden sordum. Ин феълҳо ва binmek бо inmek-ро ҳар рӯз истифода мебаред, агар дар Туркия зиндагӣ ва кор кунед.

Падежҳоро чӣ тавр машқ кунем

Аз ҷадвал шаклро санҷидан мумкин, вале суффикс вақте худкор мешавад, ки онро борҳо бо забон гуфта бошед:

1. Як исмро бо овози баланд дар ҳамаи шаш падеж гӯед, баъд ба калимае гузаред, ки бо садонок тамом мешавад (araba, kapı), то миёнҷиҳоро машқ кунед.
2. Ҳар феъли навро бо падежаш дар ҷумлаи кӯтоҳ нависед: otobüse binmek, köpekten korkmak. Дар паҳлуяш «ба» ё «аз»-и тоҷикиро нависед ва ҷойҳоеро, ки мувофиқ намеоянд, қайд кунед.
3. Пеш аз гузоштани падежи объект як савол диҳед: оё дар тоҷикӣ «-ро» мегуфтам? Агар ҳа, суффиксро гузоред.
4. Матнҳои кӯтоҳро хонед, ҳар объектро хат кашед ва фаҳмед, ки чаро суффикс дорад ё надорад.

Падежҳо аз сатҳи A1 сар мешаванд ва дар ҳар сатҳ бармегарданд. Дар дастури мо дар бораи сатҳҳои забони туркӣ аз A1 то C2 навиштаем, ки ҳар сатҳ чӣ талаб мекунад.

Саволҳои зуд-зуд додашаванда

Дар забони туркӣ чанд падеж ҳаст?

Одатан шаштоашро меомӯзонанд: шакли асосӣ, падежи объект, самт, макон, «аз» ва соҳибият. Баъзе грамматикаҳо -(y)la ва -ca-ро ҳам падеж меҳисобанд.

Падежи объекти туркӣ ба «-ро»-и тоҷикӣ баробар аст?

Қариб. Ҳарду объекти мустақими муайянро нишон медиҳанд: «нонро харидам» мешавад ekmeği aldım. Фарқ дар баъзе феълҳост: aramak падежи объект мегирад, гарчанде дар тоҷикӣ «ба касе занг мезанем».

Чаро Ali'yi, вале kitabı?

Ali бо садонок тамом мешавад, бинобар ин падежи объект ба миёнҷии y ниёз дорад. Kitap бо ҳамсадо тамом мешавад, миёнҷӣ лозим нест, ва p пеш аз садонок ба b мегузарад.

Фарқи -de ва de чист?

Суффикси -de/-da ба калима часпида меояд ва маънои «дар»-ро дорад (evde). Калимаи алоҳидаи de/da «ҳам» аст (ben de, ман ҳам).

Дар навиштан падежро сари вақт мегузоред, дар гап бошад, Sana ararım худ аз худ мебарояд. Инро танҳо касе ислоҳ карда метавонад, ки шуморо шунавад. Ҷейлан, муаллимаи мо, туркзабони модарзод аст, дар таълими забони туркӣ магистр аст ва ҳашт сол аз A1 то C2 дарс медиҳад; грамматикаро бо туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад. Барои дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқа дархост фиристед, дар 24 соат ҷавоб медиҳем. Агар сатҳатонро надонед, санҷиши ройгон кӯмак мекунад.