Рӯзҳои ҳафта ва моҳҳо бо забони туркӣ: талаффуз ва сана
Рӯзҳои ҳафта бо забони туркӣ инҳоянд: Pazartesi («пазартеси», душанбе), Salı («салы», сешанбе), Çarşamba («чаршамба», чоршанбе), Perşembe («першембе», панҷшанбе), Cuma («ҷума», ҷумъа), Cumartesi («ҷумартеси», шанбе) ва Pazar («пазар», якшанбе). Моҳҳо аз январ то декабр: Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık. Ҳафта дар Туркия ҳам, мисли Тоҷикистон, аз душанбе сар мешавад.
Чанд ном аз форсӣ омадааст, ва шумо онҳоро аз рӯзи аввал мешиносед. Бештар вақт ба ибораҳое мисли «рӯзи душанбе» ва «дар моҳи май» меравад, ки дар туркӣ бо суффикс сохта мешаванд. Агар ҳарфҳои ş, ı ё ğ ҳоло барои шумо нав бошанд, дастури алифбои туркӣ ва талаффуз-ро дар паҳлӯ кушода нигоҳ доред.
Рӯзҳои ҳафта
| Туркӣ | Талаффуз | Тоҷикӣ | Шакли кӯтоҳ |
|---|---|---|---|
| Pazartesi | пазартеси | душанбе | Pzt |
| Salı | салы | сешанбе | Sal |
| Çarşamba | чаршамба | чоршанбе | Çar |
| Perşembe | першембе | панҷшанбе | Per |
| Cuma | ҷума | ҷумъа | Cum |
| Cumartesi | ҷумартеси | шанбе | Cmt |
| Pazar | пазар | якшанбе | Paz |
Çarşamba ва Perşembe ҳамон «чоршанбе» ва «панҷшанбе»-и форсӣ мебошанд, ва Cuma аз арабӣ омадааст, мисли «ҷумъа»-и тоҷикӣ. Pazar аз калимаи форсии «бозор» аст, ва Pazartesi аз pazar ertesi, яъне «рӯзи баъд аз бозор», сохта шудааст. Cumartesi ҳам ҳамин тавр «рӯзи баъд аз ҷумъа» аст. Salı аз арабӣ омадааст (Nişanyan Sözlük асли ҳар калимаро нишон медиҳад).
Дар ҳамин ҷадвал тоҷикзабон ду бор пешпо мехӯрад. Pazar дар тақвим «якшанбе» аст; бозорро бо ҳарфи хурд pazar ё çarşı менависанд. «Шанбе» бошад, дар туркӣ умуман нест, ба ҷояш Cumartesi мегӯянд.
Шаклҳои кӯтоҳро дар тақвим ва телефон мебинед. Ин калимаҳо бо рӯзҳо меоянд:
| Туркӣ | Тоҷикӣ |
|---|---|
| gün | рӯз |
| hafta | ҳафта |
| hafta içi | рӯзҳои корӣ |
| hafta sonu | охири ҳафта |
| bugün / dün / yarın | имрӯз / дирӯз / фардо |
| öbür gün | пасфардо |
| geçen hafta / gelecek hafta | ҳафтаи гузашта / ҳафтаи оянда |
Моҳҳои сол
| Туркӣ | Талаффуз | Тоҷикӣ |
|---|---|---|
| Ocak | оҷак | январ |
| Şubat | шубат | феврал |
| Mart | март | март |
| Nisan | нисан | апрел |
| Mayıs | майыс | май |
| Haziran | ҳазиран | июн |
| Temmuz | теммуз | июл |
| Ağustos | а:устос | август |
| Eylül | эйлюл | сентябр |
| Ekim | эким | октябр |
| Kasım | касым | ноябр |
| Aralık | аралык | декабр |
Дар Тоҷикистон номҳои моҳҳо аз русӣ шиносанд, бинобар ин Mart, Mayıs ва Ağustos осон ба ёд мемонанд. Дигаронашро ҷудо ёд гирифтан лозим аст. Ekim, Kasım, Aralık ва Ocak соли 1945 бо Қонуни № 4696 ба ҷои номҳои усмонии Teşrinievvel, Teşrinisani, Kanunuevvel ва Kanunisani омаданд. Ekim маънои «кишт» ва Aralık маънои «фосила, мобайн»-ро дорад.
Чор фасл
| Туркӣ | Талаффуз | Тоҷикӣ | «Дар ...» |
|---|---|---|---|
| ilkbahar (ё bahar) | илкбаҳар | баҳор | ilkbaharda |
| yaz | яз | тобистон | yazın |
| sonbahar | сонбаҳар | тирамоҳ | sonbaharda |
| kış | кыш | зимистон | kışın |
Bahar ҳамон «баҳор» аст. Sonbahar айнан «баҳори охир» мешавад, вале маънояш тирамоҳ аст. Калимаи «фасл» дар туркӣ mevsim аст, ки ба «мавсим»-и тоҷикӣ шинос аст. Ба сутуни охир диққат кунед: «дар тобистон» ва «дар зимистон» yazın ва kışın мебошанд, на yazda ва kışta. Баҳор ва тирамоҳ суффикси муқаррарии ҷойро мегиранд: ilkbaharda, sonbaharda.
«Рӯзи душанбе» ва «дар моҳи май» бо туркӣ
Турк ҳам мисли мо «рӯзи душанбе» мегӯяд, фақат тартиб баръакс аст. Рӯз + günü: pazartesi günü маънои «рӯзи душанбе»-ро дорад. Дар гуфтугӯ günü-ро партофтан мумкин (Pazartesi geliyorum, душанбе меоям), аммо шакли пурра ҳамеша дуруст аст. Барои одат шакли ҷамъро истифода баред: pazartesileri, яъне «душанбеҳо».
Барои моҳҳо «дар»-и тоҷикӣ суффикси -da/-de/-ta/-te мешавад: mayısta (дар моҳи май), ekimde (дар октябр), ağustosta (дар август). Ин суффикс аз ҳамоҳангии садонокҳо пайравӣ мекунад ва пас аз ҳамсадои сахт, ба монанди s, t ё ş, ба -ta/-te мегузарад. Мантиқи «дар», «аз» ва «ба» дар туркӣ дар мақолаи падежҳои забони туркӣ шарҳ дода шудааст.
| Мехоҳед бигӯед | Туркӣ |
|---|---|
| рӯзи ҷумъа | cuma günü |
| ҷумъаҳо | cumaları |
| ҳамин ҷумъа | bu cuma |
| ҷумъаи оянда | haftaya cuma / gelecek cuma |
| ҷумъаи гузашта | geçen cuma |
| то ҷумъа | cumaya kadar |
| дар моҳи июн | haziranda |
| охири июн | haziran sonunda |
| дар зимистон | kışın |
Сана: аввал рӯз, баъд моҳ
Сана мисли тоҷикӣ гуфта мешавад: рӯз, моҳ ва сол, ҳама бо рақами оддӣ. 2 Kasım 2026 «iki Kasım iki bin yirmi altı» хонда мешавад ва бо рақам 2.11.2026 навишта мешавад. Изофат нест: «2 ноябри соли 2026» дар туркӣ танҳо 2 Kasım 2026 аст. Агар гӯед, ки чизе дар ин сана рух медиҳад, суффикс ба моҳ илова мешавад: 12 Ekim'de (12 октябр). Худи рақамҳо дар мақолаи рақамҳо, соат ва нарх бо туркӣ оварда шудаанд.
TDK барои ҳарфи калон қоидаи махсус дорад. Номҳои рӯз ва моҳ, ки ба санаи муайян ишора мекунанд, бо ҳарфи калон сар мешаванд: 29 Ekim 1923, 2 Kasım 2026 Pazartesi. Дар маънои умумӣ бошад, бо ҳарфи хурд навишта мешаванд: her pazartesi (ҳар душанбе), eylülde okullar açılır (мактабҳо дар сентябр кушода мешаванд).
Расмӣ, ҳаррӯза ва содда
Номҳои рӯз ва моҳ тағйир намеёбанд, вале ибораҳои атрофи онҳо аз вазъият вобастаанд.
| Сатҳ | Мисол | Дар куҷо мебинед |
|---|---|---|
| Расмӣ, хаттӣ | 12.11.2026 Perşembe, saat 14.30 | навбати духтур, мактуби расмӣ, чипта |
| Гуфтугӯи ҳаррӯза | on iki Kasım perşembe günü | телефон, қабулгоҳи клиника |
| Содда | perşembe, iki buçukta | бо дӯстон, дар паём |
| Паёмҳо | Per, Cmt, Pzt | паёмҳои кӯтоҳ ва тақвим |
Чӣ тавр пурсед ва ҷавоб диҳед
| Савол | Маъно | Ҷавоби табиӣ |
|---|---|---|
| Bugün günlerden ne? | Имрӯз чӣ рӯз аст? | Bugün salı. |
| Bugün ayın kaçı? | Имрӯз чандум аст? | Bugün ayın ikisi. / İki Kasım. |
| Ne zaman? | Кай? | Cuma günü. |
| Doğum günün ne zaman? | Зодрӯзат кай аст? | Beş Mayıs'ta. |
| Hangi gün müsaitsiniz? | Шумо кадом рӯз холӣ ҳастед? | Çarşamba olur mu? |
Дар сари кор, дар бораи навбати корӣ:
A: Toplantı ne zaman? B: Perşembe günü, saat onda. A: Bu perşembe mi, haftaya perşembe mi? B: Haftaya. On iki Kasım'da. A: Tamam, not aldım.
Дар бораи рухсатӣ:
A: Memlekete ne zaman gidiyorsun? B: Temmuzda, ama ağustosta da birkaç gün izin alacağım. A: Yazın Duşanbe çok sıcak oluyor mu? B: Evet, o yüzden bazen kışın gidiyorum.
Маслиҳатҳои талаффуз барои тоҷикзабонон
- c ҳамеша «ҷ» ва ç ҳамеша «ч» аст: Cuma «ҷума» аст, на «кума», ва Çarşamba бо «ч» сар мешавад.
- ş «ш» аст, пас Perşembe ва Şubat мушкилӣ надоранд.
- ı-и бенуқта ба «ы»-и русӣ наздик аст ва дар Salı, Mayıs, Kasım ва Aralık ҳаст. «И» гӯед, аксент фавран маълум мешавад.
- ğ ҳамчун «ғ» хонда намешавад: дар Ağustos садоноки a-ро дароз мекунад, «а:устос».
- ü дар Eylül «и» бо лабҳои гирд аст; дар транскрипсия онро «ю» навиштем.
- Ҳамсадоҳои дугона дарозтар гуфта мешаванд: дар Temmuz «м» дароз аст.
Хатоҳои маъмул
- Гуфтани «панҷшанбе» ба шакли форсӣ ба ҷои Perşembe, ё «шанбе» ба ҷои Cumartesi. Шакли тоҷикиро турк намефаҳмад.
- Истифодаи рақами тартибӣ дар сана. İkinci Kasım нодуруст аст; iki Kasım гӯед.
- Гуфтани yazda ё kışta ба ҷои yazın ва kışın.
- Навиштани ҳар моҳ бо ҳарфи калон. TDK mayısta ва her pazartesi-ро бо ҳарфи хурд менависад, ва ҳарфи калон ва апострофро танҳо барои санаи муайян нигоҳ медорад: 5 Mayıs'ta.
- Омехта кардани Pazar (якшанбе) ва Pazartesi (душанбе) дар гуфтугӯи тез. Ба -tesi дар охир гӯш диҳед.
Саволҳои маъмул
Дар Туркия ҳафта аз кадом рӯз сар мешавад?
Аз душанбе, мисли Тоҷикистон. Тақвимҳо бо Pazartesi сар мешаванд, рӯзҳои корӣ аз Pazartesi то Cuma мебошанд, ва Cumartesi ва Pazar hafta sonu (охири ҳафта) аст.
Оё номҳои рӯз ва моҳ бо ҳарфи калон навишта мешаванд?
Аз матн вобаста аст. TDK онҳоро бо ҳарфи калон менависад, вақте ки санаи муайянро ифода мекунанд, масалан 15 Mayıs 2027 Cumartesi. Дар ҷумлаҳои умумӣ, ба монанди her cumartesi ё mayısta hava güzel olur, онҳо бо ҳарфи хурд мемонанд.
«Pazartesi» дуруст аст ё «Pazartesi günü»?
Ҳарду дуруст аст. Pazartesi günü шакли пурра аст ва дар ҳама ҷо мувофиқ аст. Дар гуфтугӯи содда günü аксар вақт партофта мешавад: Pazartesi görüşürüz (душанбе мебинем).
«Моҳи оянда» ва «моҳи гузашта» бо туркӣ чӣ мешавад?
Gelecek ay ё önümüzdeki ay «моҳи оянда» ва geçen ay «моҳи гузашта» аст. Bu ay «ҳамин моҳ» мебошад.
Рӯз ва санаро аксар вақт тез ва дар телефон мешунавед, масалан вақте ки аз беморхона барои навбат занг мезананд. Гӯш кардани онҳоро бо одами зинда машқ кардан беҳтар аст. Ҷейлан Мерич (Ceylan Meriç) туркзабони модарзод, магистри таълими забони туркӣ ва 8 сол муаллим аст; шарҳро бо туркӣ ё англисӣ медиҳад. Сатҳатонро ройгон санҷед ва барои дарси озмоишии 20–30 дақиқаӣ дархост фиристед. Ҷавоб дар давоми 24 соат.
Туркии ҳаррӯза100 калимаи маъмули туркӣ бо талаффуз ва маънои тоҷикӣ100 калимаи туркии лозимӣ дар ҷадвалҳо аз рӯи мавзӯъ: одамон, вақт, хӯрок, ҷойҳо, 20 феъл ва сифатҳо, бо талаффуз бо ҳарфи кириллӣ ва хатоҳои маъмул.
Туркии ҳаррӯзаMerhaba чӣ маъно дорад: салом бо туркӣ ва ҷавобҳоMerhaba («мерҳаба») саломи асосии туркӣ ва аз арабӣ аст. Selam, günaydın, iyi günler, кай кадомаш боадаб аст ва ба салом чӣ ҷавоб медиҳанд.
Туркии ҳаррӯзаТашаккур ба забони туркӣ: teşekkür ederim ва ҷавобашТашаккур ба забони туркӣ teşekkür ederim («тешеккюр эдерим») аст. Teşekkürler, sağ ol, eyvallah, ҷавобҳои rica ederim ва bir şey değil, ва кай кадомашро гӯед.
Туркии ҳаррӯзаТуро дӯст медорам ба туркӣ: seni seviyorum ва ҷавобашТуро дӯст медорам ба туркӣ seni seviyorum («сени севийорум») аст. Ҷавоби дуруст, калимаҳои меҳр мисли canım ва aşkım, ва ибораҳои ошиқона.
Туркии ҳаррӯзаТуркии гуфтугӯӣ ва туркии китобӣ: napıyon, geliyomЧаро туркҳоро дар кӯча намефаҳмед: geliyom, napıyon, bi, nerde ва yani, şey. Шаклҳои гуфтугӯӣ, монандӣ бо тоҷикӣ ва кай онҳоро истифода набаред.
Туркии ҳаррӯзаПадежҳои забони туркӣ: -ро, дар, аз, ба дар туркӣДар туркӣ шаш падеж ҳаст ва ҳамаашон суффикс мебошанд. «-ро», «ба», «дар» ва «аз»-и тоҷикӣ дар туркӣ чӣ мешаванд ва кай -ı лозим аст.