Туркии гуфтугӯӣ ва туркии китобӣ: napıyon, geliyom

Туркии гуфтугӯӣ аз туркии китобӣ бештар бо талаффуз фарқ мекунад; грамматика ҳамон аст. Дар суҳбати зуд шаклҳои маъмули феъл кӯтоҳ мешаванд (ne yapıyorsun мешавад napıyon), r-и суффикси -yor меафтад (geliyorum мешавад geliyom), bir bi мешавад, ва ҷумлаҳо пур аз калимаҳои пуркунанда, ба монанди yani, şey ва işte, мешаванд. Китоби дарсӣ шаклҳои пурраро меомӯзонад, ва бо онҳо навиштан дуруст аст. Барои фаҳмидани одамон дар бозор ва дар ҷои кор бошад, донистани шаклҳои кӯтоҳ ҳам лозим аст.

Мо инро аз забони худ медонем. Дар китоб меравам менависем, вале дар гап мерам мегӯем; меоям дар Душанбе бештар меям садо медиҳад. Қариб ҳар шакли гуфтугӯии туркӣ ҳам кӯтоҳшудаи қонуниятноки калимаест, ки шумо аллакай медонед, пас қолибҳоро омӯзед, на рӯйхатҳои сленгро. Агар ҳоло туркиро бо овози баланд бо боварӣ хонда натавонед, аз дастури мо дар бораи алифбои туркӣ ва талаффуз оғоз кунед.

Чаро туркии китоб бо туркии кӯча фарқ дорад

Китобҳои дарсӣ ва имтиҳонҳо забони адабии навиштаро пайравӣ мекунанд. Меъёри он Ассотсиатсияи забони туркӣ (TDK) аст, ки дастури расмии имло ва луғати Güncel Türkçe Sözlük-ро нашр мекунад. Ин ҳамон туркист, ки дар номаи электронӣ менависед, дар рӯзнома мехонед ва аз гӯяндаи ахбор мешунавед.

Дар суҳбати тез ва озод калимаҳои серистеъмол ҳиҷо гум мекунанд, ва баъзе ҳамсадоҳо қариб ё тамоман талаффуз намешаванд. Грамматика ҳамон аст: суффиксҳо, тартиби калимаҳо ва ҳамоҳангии садонокҳо ҳама дар ҷои худ мемонанд. Агар ҳамоҳангии садонокҳо ҳоло барои шумо нав бошад, мақолаи ҳамоҳангии садонокҳо дар туркӣ-ро бинед.

Бинобар ин касе, ки рӯзномаи туркиро бемалол мехонад, гоҳо дар назди саволи оддии «Napcan akşam?» (Бегоҳ чӣ кор мекунӣ?) ҳайрон мемонад.

Кӯтоҳшавии феълҳо: фарқи калонтарин

Омӯзандаро бештар чанд шакли феъл гиҷ мекунад, ки дар як рӯз даҳҳо бор шунида мешаванд. Ин шаклҳо кӯтоҳшудаи замонҳои асосӣ ҳастанд, бинобар ин аввал замонҳои -iyor, -ir ва -ecek-ро хуб донистан лозим аст. Агар ҳоло онҳоро омехта кунед, аввал мақолаи замонҳои феъли туркӣ: -iyor, -ir ва -ecek-ро хонед.

Замони ҳозира r-и худро гум мекунад

Суффикси -iyor дар гапи озод, вақте ки баъд аз он садои дигар меояд, r-ро мепартояд, ҳамон тавр ки дар гапи тоҷикӣ меравам мерам мешавад. Geliyorum мешавад geliyom, biliyor musun мешавад biliyo musun.

Шахси дуюм ду шакли гуфтугӯӣ дорад. Geliyorsun метавонад geliyosun ё дар гапи хеле озод geliyon шавад. Охири -on хеле ғайрирасмӣ садо медиҳад, ва онро бештар байни дӯстон ва ҷавонон мешунавед.

«Ne yapıyorsun?» дар ҳамаи шаклҳояш

Ne yapmak (чӣ кор кардан) он қадар зиёд як калима мешавад, ки ҷадвали алоҳида мехоҳад. Ne + yap- мунтазам ба nap- кӯтоҳ мешавад, ва пас аз он ҳар замони yapmak омада метавонад.

Napim? аксар вақт бо китф дарҳам кашидан гуфта мешавад: «чӣ кор карда метавонам?» ё «хайр, чӣ?» Маъноро аз вазъият мефаҳмед.

Замони оянда ҳам кӯтоҳ мешавад

Суффикси замони оянда -ecek / -acak дар гап садонок ва ҳамсадо гум мекунад, хусусан дар шахси якум ва дуюм.

Охирҳои -cen ва -can (gelicen, napcan) ба охири -on дар napıyon монанданд: дӯстона ва хеле озод садо медиҳанд.

Садоҳои афтода ва омехта

Чанд тағйири садо ба феъл рабте надорад ва дар ҳама ҷо шунида мешавад.

• Bir мешавад bi: bir şey bi şey мешавад, bir dakika bi dakka.
• Садоноки миёнаи калимаҳои ҷой меафтад: nerede мешавад nerde, burada burda, orada orda.
• Böyle ва şöyle y-ро гум карда, böle ва şöle садо медиҳанд.
• Değil mi мешавад di mi, пас Güzel, değil mi? (Хуб аст, ҳамин тавр-а?) аксар вақт танҳо Güzel di mi? аст.
• ğ садоноки пеш аз худро дароз мекунад. Дастури имлои TDK инро тавсиф мекунад: dağ мисли «даа» ва öğretmen мисли «ööretmen» садо медиҳад. Ин талаффузи меъёрист ва дар гапи расмӣ ҳам ҳамин тавр аст.

Ağabey (бародари калон) қариб ҳамеша abi гуфта мешавад ва аксар вақт ҳамин тавр навишта мешавад, ва луғати TDK abi-ро ҳамчун калимаи алоҳида дорад. Ин ба ако-и тоҷикӣ монанд аст: онро аз фурӯшандаи мағоза то роҳгузаре, ки роҳ мепурсад, ҳама ҷо мешунавед.

Калимаҳои пуркунанда: yani, şey, hani, işte

Калимаҳои пуркунанда ба гӯянда вақт медиҳанд ва гапро нарм мекунанд. Дар китоби дарсӣ қариб нестанд, дар кӯча бошад, дар ҳар ҷумла ҳастанд, ва баъзеашон ба тоҷик шиносанд. Yani ҳамон яъне-и тоҷикист, ва valla ҳамон валлоҳ. Агар чандтои онҳоро худатон истифода баред, туркии шумо камтар китобӣ садо медиҳад.

Şey ҳамчунин исми муқаррарӣ ба маънои «чиз» аст (bi şey, ягон чиз). Hani дар савол (Hani kitap?) маънои «китобе, ки ваъда додӣ, куҷост?»-ро дорад.

Ибораҳои гуфтугӯии маъмул

Ибораҳои зерин туркии ҳаррӯзаи гуфтугӯӣ ҳастанд, ки дар китобҳои ибтидоӣ кам меоянд. Барои ибораҳои хушмуомилагӣ, ба монанди kolay gelsin ва afiyet olsun, мақолаи салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза-ро бинед.

Aynen ҳам ба айнан-и тоҷикӣ наздик аст, вале дар туркӣ маънои «ҳамин тавр, розӣ ҳастам»-ро дорад. Hocam (айнан «устодам») ҳам зиёд шунида мешавад: бо он ба касе, ки номашро намедонанд, дӯстона ва боэҳтиром муроҷиат мекунанд. Агар ба шумо hocam гӯянд, шуморо муаллим наҳисобидаанд. Калимаи hoca худ аз хоҷа-и форсӣ омадааст.

Кай шаклҳои гуфтугӯиро истифода набаред

Ҷилди ҳамроҳи CEFR-и Шӯрои Аврупо мувофиқати иҷтимоию забониро, яъне интихоби услуби дуруст барои вазъият, дар ҳар сатҳ қисми маҳорати забонӣ медонад. Шакли озодро донистан як чиз аст, донистани он ки кай гуфтан мумкин, чизи дигар.

Дар ин вазъиятҳо шаклҳои пурраи навиштаро истифода баред:

• Ҳар чизи навишташуда: номаҳои электронӣ, варақаҳо, паём ба соҳибхона ё корфармо ва ҳар иншои имтиҳон. Дар қисми навиштории TÖMER ё TYS geliyom хатои имлоӣ ҳисоб мешавад. Мақолаи TÖMER ё TYS нишон медиҳад, ки ин имтиҳонҳо чиро месанҷанд.
• Мансабдорон ва муҳити расмӣ. Дар идораи андоз, бонк ё идораи донишгоҳ равшан, бо туркии бетараф ва бо siz гап занед, ҳамон тавр ки дар тоҷикӣ ба шахси нашинос «шумо» мегӯед. Ин гуфтугӯҳо дар дастури забони туркӣ барои зиндагӣ дар Туркия омадаанд.
• Калонсолон ва одамоне, ки нав шинос шудед. Napıyon? ба бибии ҳамсаратон беэҳтиромона садо медиҳад. Nasılsınız? дуруст аст.
• Имтиҳонҳои шифоҳӣ. Талаффузи табиӣ мушкил нест, вале аз охирҳои хеле озод (-on, -can, -cen) ва сленг, ба монанди kanka, худдорӣ кунед.

Баъзе калимаҳо аз озод гузашта, дағаланд. Lan, ки байни дӯстони мард доимо мешунавед, ба дигарон метавонад таҳқиромез ё қабеҳ садо диҳад. Oha (вой) хеле ғайрирасмист. Онҳоро шинохтанро ёд гиред ва пеш аз гуфтан хуб фикр кунед.

Ҳамаашро фаҳмед, вале худатон аввал шаклҳои нармтаринро гӯед. Bi, nerde, biliyo musun ва yani қариб ба ҳар вазъияти шифоҳӣ мувофиқанд. Napıyon ва napcan-ро барои дӯстон нигоҳ доред.

Чӣ тавр гӯшро ба туркии тез одат диҳем

Гапи тезро фаҳмидан аз хондан ҷудо машқ карда мешавад.

1. Пеш аз ҳар рӯйхати сленг қолибҳоро ёд гиред. Вақте медонед, ки -yor r-ро мепартояд ва ne yap- nap- мешавад, даҳҳо калима якбора кушода мешаванд. Ҷадвалҳои болоро такрор кунед, то шакли кӯтоҳро шунида, шакли пурраашро гуфта тавонед.
2. Порчаҳои кӯтоҳро нависед. 20 то 30 сонияи подкаст, влог ё сериалро гиред ва ҳар чизеро, ки мешунавед, бо шаклҳои кӯтоҳаш нависед. Баъд бо матн ё субтитр муқоиса кунед. Холигоҳҳо нишон медиҳанд, ки кадом кӯтоҳшавиҳоро ҳоло намешунавед.
3. Аз паси соҳибзабон такрор кунед. Ҷумлаеро гӯш кунед, таваққуф кунед ва онро бо ҳамон суръат ва оҳанг такрор кунед. Вақте geliyom-ро худатон мегӯед, шунидани он хеле осон мешавад.
4. Субтитрро марҳила ба марҳила истифода баред. Аввал бо субтитри туркӣ тамошо кунед, баъд ҳамон қисмро бе субтитр. Субтитрҳо аксар вақт имлои меъёриро нишон медиҳанд, пас шакли навиштаӣ ва гуфтугӯиро паҳлӯи ҳам мебинед.
5. Бо одамони воқеӣ бо суръати воқеӣ гап занед. Сабтҳо барои шумо суст намешаванд, суҳбатҳо ҳам. Машқи зинда бо ислоҳ, ки дар он метавонед «Pardon, ne dediniz?» (Бубахшед, чӣ гуфтед?) пурсед, ин одатро аз гӯш кардани танҳо зудтар месозад.

Вақте ки замонҳои асосӣ худкор шаванд, гапи озод осонтар мешавад: дигар грамматикаро дар сар кушодан лозим нест ва ба садо гӯш медиҳед. Мақолаи мо дар бораи сатҳҳои забони туркӣ аз A1 то C2 шарҳ медиҳад, ки ҳар сатҳи CEFR аз шунидан чӣ интизор аст.

Саволҳои маъмул

Оё туркии гуфтугӯӣ забони дигар аст?

Не. Ин ҳамон забон бо ҳамон грамматика аст, ки тезтар ва озодтар талаффуз мешавад, мисли мерам ва меравам дар тоҷикӣ. Фарқҳо асосан калимаҳои кӯтоҳшуда, садоҳои афтода ва пуркунандаҳо ҳастанд, ва сленге, ки бештар гуфта мешавад, на навишта.

Оё навомӯзон бояд шаклҳои гуфтугӯиро ёд гиранд?

Шинохтани онҳоро барвақт ёд гиред, хусусан -yo(m), nap-, bi ва nerde, зеро аз рӯзи аввал дар Туркия мешунавед. То он даме ки шаклҳои пурра худкор нашаванд, бо онҳо гап занед ва нависед, баъд шаклҳои озодро оҳиста-оҳиста илова кунед.

Оё дар паёмҳо «geliyom» ё «napıyon» навиштан мумкин аст?

Бо дӯстон, ҳа; туркҳо дар чатҳои озод доимо ҳамин тавр менависанд. Дар ҳар чизи расмӣ ё дар имтиҳон имлои меъёриро истифода баред (geliyorum, ne yapıyorsun), ки TDK муқаррар кардааст.

Оё лаҳҷаи Истанбул меъёр аст?

Туркии меъёрӣ ба гапи одамони босаводи Истанбул асос ёфтааст, бинобар ин ахбори телевизион ба он наздик садо медиҳад. Минтақаҳои дигар лаҳҷа ва калимаҳои худро доранд, вале кӯтоҳшавиҳои ин мақола дар тамоми кишвар шунида мешаванд.

Аз сабт napcan-ро шинохтан мумкин, вале ҷавоб доданро танҳо дар гуфтугӯи зинда ёд мегиред. Ҷейлан, устоди соҳибзабони мо, бо туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад ва дар дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқа метавонад бо суръати табиӣ гап занад, то бинед, ки чӣ қадарашро мефаҳмед. Ба дархост дар 24 соат ҷавоб медиҳем. Пеш аз он, агар хоҳед, сатҳатонро ройгон санҷед.