Konuşma dili ve yazı dili farkı: geliyom, napıyon ne demek?

Konuşma dili ile yazı dili arasındaki fark çoğunlukla dilbilgisinde değil, kelimelerin söylenişindedir. Günlük konuşmada sık kullanılan fiiller kısalır (ne yapıyorsun → napıyon), -yor ekindeki r düşer (geliyorum → geliyom), bir kelimesi bi olur ve cümlelerin arasına yani, şey, işte gibi dolgu sözleri girer. Kitapta öğrendiğin tam biçimler yanlış değil, yazarken onları kullanmaya devam et. Ama dolmuşta, markette ya da komşunla konuşurken insanları anlamak için bu kısalmaları tanıman gerekiyor.

İyi haber şu: aşağıdaki biçimlerin neredeyse hepsi, zaten bildiğin bir kelimenin düzenli bir şekilde kısalmış hâli. Uzun argo listeleri ezberlemene gerek yok, birkaç kural çoğunu açıklıyor. Türkçeyi sesli okurken hâlâ zorlanıyorsan önce Türk alfabesi ve telaffuz rehberimize bak.

Kitaptaki Türkçe neden sokaktakine benzemiyor?

Ders kitapları ve sınavlar standart yazı dilini öğretir. Bu dilin ölçüsünü Türk Dil Kurumu (TDK) belirler. TDK resmî Yazım Kılavuzu ve Güncel Türkçe Sözlük yayımlar. E-postada, gazetede, haber bülteninde ve resmî yazılarda gördüğün Türkçe budur.

Hızlı ve rahat bir sohbette ise sık kullanılan kelimeler hece kaybeder, bazı ünsüzler neredeyse hiç söylenmez. Dilbilgisi ise aynı kalır: ekler, kelime sırası ve ünlü uyumu yerinde durur. Öğrendiğin şey, bildiğin dilin hızlı söylenişi.

Gazete okuyabilen bir öğrencinin, bir arkadaşı "Napcan akşam?" (Akşam ne yapacaksın?) diye sorunca donup kalması bu yüzden çok normal.

Fiil kısalmaları: en büyük fark

Öğrencileri en çok zorlayan şey, insanların günde onlarca kez kullandığı birkaç fiil biçimidir. Zamanları hâlâ karıştırıyorsan önce şimdiki, geniş ve gelecek zamanı oturt, çünkü aşağıdaki biçimler bu zamanların kısalmış hâlleri.

Şimdiki zamanda r düşer

Rahat konuşmada -iyor ekinin r sesi, arkasından başka bir ses gelince çoğu zaman düşer. Geliyorum → geliyom, biliyor musun → biliyo musun.

İkinci tekil şahısta iki konuşma biçimi var. Geliyorsun bazen geliyosun, daha samimi konuşmada ise geliyon olur. -on sonu çok samimi duyulur, onu daha çok arkadaşlar ve gençler arasında duyarsın.

"Ne yapıyorsun?" sorusunun bütün hâlleri

Ne yapmak o kadar sık birleşir ki ona ayrı bir tablo ayırdık. Ne + yap- çoğu zaman nap- olur ve yapmak fiilinin bütün zamanları arkasından gelebilir.

Napim? çoğu zaman omuz silkmeyle söylenir: "Ne yapabilirim ki?" ya da "Bana ne?" Hangisi olduğunu bağlamdan anlarsın.

Gelecek zaman da kısalır

Gelecek zaman eki -ecek / -acak da konuşmada ses kaybeder, özellikle birinci ve ikinci şahısta.

-cen ve -can sonları (gelicen, napcan), napıyon sözündeki -on gibidir: sıcak ve çok samimi bir hava verir.

Düşen ve kaynaşan sesler

Fiillerin dışında birkaç ses değişikliği her yerde karşına çıkar.

• Bir → bi: bir şey → bi şey, bir dakika → bi dakka.
• Yer bildiren kelimelerin ortasındaki ünlü düşer: nerede → nerde, burada → burda, orada → orda.
• Böyle ve şöyle kelimelerindeki y düşer: böle, şöle.
• Değil mi → di mi. Güzel, değil mi? çoğu zaman sadece Güzel di mi? olur.
• Ğ, kendinden önceki ünlüyü uzatır: dağ "daa", öğretmen "ööretmen" gibi söylenir. TDK Yazım Kılavuzu da bunu anlatır, yani bu standart telaffuzun bir parçası.

Ağabey neredeyse her zaman abi diye söylenir, çoğu zaman da öyle yazılır. TDK sözlüğünde abi ayrı bir madde olarak var. Esnaftan da, taksi şoföründen de, sana yol soran birinden de duyarsın.

Dolgu sözleri: yani, şey, hani, işte

Dolgu sözleri konuşana düşünmek için zaman kazandırır, söylenen şeyi yumuşatır ya da karşıdakinin dinleyip dinlemediğini kontrol eder. Ders kitapları bunlardan pek bahsetmez ama sürekli duyarsın. Birkaçını sen de kullanmaya başlarsan Türkçen daha az "kitap gibi" duyulur.

Şey aynı zamanda normal bir isimdir (bi şey = bir nesne, bir durum). Hani soru cümlesinde başka bir anlam taşır: Hani kitap? "Hani bana kitap getirecektin, nerede?" demektir.

Sık duyacağın konuşma kalıpları

Aşağıdaki ifadeler başlangıç kitaplarında pek yoktur ama apartmanda, iş yerinde ve WhatsApp gruplarında her gün karşına çıkar. Kolay gelsin, afiyet olsun gibi nezaket kalıpları için Türkçe selamlaşma ve kalıp sözler yazımıza bak.

Bir de hocam var: kelime anlamı "öğretmenim" ama adını bilmediğin birine samimi ve saygılı bir hitap olarak kullanılır. Sana hocam diyen biri seni öğretmen sanmıyor.

Hangi biçim nerede: konuşma dilini ne zaman kullanmamalı?

Avrupa Konseyi'nin CEFR Tamamlayıcı Cilt belgesi, duruma uygun dil düzeyini seçmeyi (toplumdilbilimsel uygunluk) her seviyede dil yeterliliğinin bir parçası sayar. Napıyon'u tanımak yetmez, kime söyleyebileceğini de bilmen gerekir.

Şu durumlarda tam yazı dili biçimlerini kullan:

• Yazdığın her şey: e-postalar, formlar, ev sahibine ya da iş yerine yazdığın mesajlar ve bütün sınav kompozisyonları. TÖMER ya da TYS yazma bölümünde geliyom yazım hatası sayılır. Bu sınavların neyi ölçtüğünü TÖMER mi TYS mi yazımızda anlattık.
• Resmî kurumlar. Göç idaresinde, vergi dairesinde, bankada ya da üniversitenin öğrenci işlerinde açık ve nötr bir Türkçeyle, siz diyerek konuş. Bu konuşmalar Türkiye'de yaşayan yabancılar için günlük Türkçe yazımızda var.
• Yaşlılar ve yeni tanıştığın insanlar. Eşinin ya da ev arkadaşının babaannesine Napıyon? demek saygısız duyulur. Doğrusu Nasılsınız?
• Konuşma sınavları. Doğal telaffuz sorun değil, ama çok samimi sonlardan (-on, -can, -cen) ve kanka gibi argo kelimelerden uzak dur.

Bazı kelimeler samimi değil, kabadır. Erkek arkadaşlar arasında sürekli duyacağın lan, başkalarına saldırgan ya da kaba gelebilir. Oha da çok laubalidir. Bunları tanımayı öğren, ama kendin kullanmadan önce iyi düşün.

Kendine şöyle bir kural koyabilirsin: her şeyi anla, kullanırken önce en yumuşak biçimlerle başla. Bi, nerde, biliyo musun ve yani neredeyse her konuşmaya uyar. Napıyon ve napcan'ı arkadaşlarına sakla.

Hızlı Türkçeyi anlamak için kulağını nasıl çalıştırırsın?

Hızlı konuşmayı takip etmek, okumaktan ayrı bir beceridir ve kendi pratiğini ister.

1. Argo listelerinden önce kuralları öğren. -yor ekinin r sesini kaybettiğini ve ne yap- sözünün nap- olduğunu bilince onlarca kelime birden açılır. Kısa biçimi duyunca tam biçimini söyleyebilene kadar yukarıdaki tablolara geri dön.
2. Kısa parçaları yazıya geçir. Bir podcast'ten, bir vlogdan ya da bir diziden 20–30 saniye seç ve duyduğun her şeyi, kısa biçimlerle birlikte, aynen yaz. Sonra altyazıyla ya da metinle karşılaştır. Aradaki farklar hangi kısalmaları hâlâ kaçırdığını gösterir.
3. Gölge okuma (shadowing) yap. Bir cümleyi dinle, durdur ve aynı hızla, aynı tonlamayla tekrar et. Geliyom'u birkaç kez kendin söyleyince kulağın da onu daha kolay yakalar.
4. Altyazıyı aşama aşama kullan. Önce Türkçe altyazıyla izle, sonra aynı bölümü altyazısız izle. Altyazılar genelde standart yazımı gösterdiği için yazı dilini ve konuşma dilini yan yana görürsün.
5. Gerçek insanlarla gerçek hızda konuş. Kayıtlar senin için yavaşlamaz, sohbetler de yavaşlamaz. Anlamadığında "Pardon, ne dediniz?" diye sorabildiğin, geri bildirim aldığın canlı pratik bu refleksi tek başına dinlemekten daha hızlı kazandırır. Fikir almak için B1'den ileriye Türkçe konuşma pratiği yazımıza da bak.

Temel zamanlar otomatik hâle gelince samimi konuşmayı da çok daha kolay anlarsın. Dilbilgisini çözmekle uğraşmadığın için dikkatin sese kalır. Her CEFR seviyesinin dinleme konusunda senden ne beklediğini Türkçe seviyeleri A1'den C2'ye yazımızda bulabilirsin.

Sık sorulan sorular

Konuşma dili ile yazı dili ayrı diller mi?

Hayır. Aynı dil, aynı dilbilgisi, sadece daha hızlı ve daha serbest söyleniyor. Farkların çoğu kısalmış kelimeler, düşen sesler ve dolgu sözleri; bir de yazıdan çok konuşmada kullanılan argo kelimeler.

Konuşma dili biçimlerini ne zaman öğrenmeye başlamalıyım?

Onları tanımayı erkenden öğren, özellikle -yo(m), nap-, bi ve nerde biçimlerini, çünkü Türkiye'deki ilk gününden itibaren duyarsın. Tam biçimler otomatik olana kadar konuşurken ve yazarken onları kullan, sonra samimi biçimleri yavaş yavaş ekle.

Mesajlarda "geliyom" ya da "napıyon" yazabilir miyim?

Arkadaşlarınla evet; Türkler samimi mesajlarda sürekli böyle yazar. Resmî bir yazıda ya da sınavda TDK'nin belirlediği standart yazımı kullan (geliyorum, ne yapıyorsun).

İstanbul ağzı standart Türkçe mi?

Standart Türkçe, İstanbul'daki eğitimli kişilerin konuşmasına dayanır. Haber bültenleri bu yüzden ona yakın duyulur. Başka bölgelerin kendi ağızları ve kelimeleri var, ama bu yazıdaki kısalmaları ülkenin her yerinde duyarsın.

Bu biçimleri kayıttan dinlemek bir yere kadar götürür. Karşında doğal hızda konuşan biri olunca napcan'ı yakalamak daha çabuk oturur. Ana dili Türkçe olan öğretmenimiz Ceylan'la 20–30 dakikalık ücretsiz bir deneme dersi yapabilirsin. Açıklamalar Türkçe ya da İngilizce. Seviyeni önce görmek istersen seviye testi de ücretsiz.