Türkçe atasözleri ve deyimler: anlamlarıyla 24 söz

Damlaya damlaya göl olur. Türkiye'de bir süre yaşadıysan bu cümleyi muhtemelen duymuşsundur: küçük birikimler zamanla büyür, demek. Bu tür öğüt veren kalıp cümlelere atasözü, göz atmak gibi mecaz anlamlı kalıp sözlere deyim denir.

Bunları büyükannelerin öğütlerinde de, gazete manşetlerinde de duyarsın. Aşağıda en yaygın 24 sözü, gerçek anlamlarıyla ve kullanım notlarıyla topladık. Anlamlar, standart kaynak olan TDK sözlüğünün Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü'ne dayanıyor. Ö ve ğ gibi harflerde zorlanıyorsan yabancılar için Türk alfabesi ve telaffuz yazımıza bak.

Atasözü ile deyim arasındaki fark

Atasözü tam bir cümledir ve biçimi sabittir: aynen aktarırsın, değiştirmezsin. Dost acı söyler her zaman dost acı söylerdir.

Deyim ise genellikle bir fiille kurulur ve onu her fiil gibi çekimlersin: kılı kırk yarmak sözü kılı kırk yarıyorsun olur. Deyimlerin çoğu ders vermez, bir durumu canlı bir şekilde anlatır.

En yaygın 14 Türkçe atasözü

Para konusu açıldığında en çok Ayağını yorganına göre uzat duyulur. Anne babalar çocuklarına söyler, köşe yazarları ev bütçesi için kullanır. Ak akçe kara gün içindir onun eşidir: zor günler için para biriktirmeyi anlatır.

Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur ise beklenmedik bir yerde biriyle karşılaştığında ya da tekrar görmeyi umduğun biriyle vedalaşırken söylenir.

Senin dilindeki karşılıkları

Tablodaki bazı cümleler sana tuhaf derecede tanıdık gelmiş olabilir. Türkçe ile Farsça ve Arapça yüzyıllarca iç içe yaşadı, bazı halk sözleri de Rusçada benzer biçimde var. Bu yüzden birçok atasözünün neredeyse kelimesi kelimesine karşılığı çıkıyor.

Tersi ise riskli. Kendi atasözünü Türkçeye kelimesi kelimesine çevirirsen ve Türkçede karşılığı yoksa, karşındaki büyük ihtimalle sadece kibarca gülümser. Önce bir Türke "Türkçede böyle bir söz var mı?" diye sor.

En yaygın 10 Türkçe deyim

Ateş pahası tam bir pazar deyimi. Domatesler ateş pahası! "Domates çok pahalı!" demektir. Satıcının ardından söylediği fiyatı yakalamak için Türkçede sayılar, saat ve fiyatlar işine yarar.

Göz atmak ise ofiste her gün geçer: Rapora bir göz atar mısınız? Nötr ve kibar bir sözdür.

Ne zaman kullanılır?

Deyimler neredeyse her üsluba uyar. Göz atmak ve dört gözle beklemek e-postalarda ve haberlerde de geçer. Ağzında bakla ıslanmamak ve burnu havada daha çok konuşma diline aittir ve biraz yargılayıcıdır. Bunları birinin yüzüne söylemek yerine biri hakkında konuşurken kullanmak daha güvenli.

Atasözlerinde durum biraz farklı: yaşça büyük birinden gelen öğüt gibi duyulurlar. Yaşlı birine atasözü söylemek sevimli olabilir, ama ona öğüt veriyorsan biraz cüretkâr kaçar. Arkadaşlarla ve kompozisyonlarda çok iyi çalışır. Yazarlar bir yazıyı çoğu zaman bir atasözüyle açar ya da kapatır.

Atasözünden önce genellikle kısa bir giriş sözü söylenir:

• Atalarımız boşuna dememiş: ...
• Ne demişler? ...
• Dedikleri gibi, ...

Biri atasözü söyleyince nasıl cevap verilir?

Çoğu zaman sadece katılırsın. Aynen öyle ve Çok doğru her zaman güvenlidir. Biri sana Sabreden derviş muradına ermiş derse, gülümseyip İnşallah demek klasik cevaptır. Arapça konuşuyorsan şunu bil: Türkçede inşallah kalıplaşmış bir sözdür ve dindar olmayan insanlar da "umarım" anlamında kullanır.

Duruma uyan başka bir atasözüyle de cevap verebilirsin. Bu, sohbeti sürdürmenin sıcak bir yoludur. Bir yabancıdan böyle bir cevap duymak çoğu Türkü gülümsetir. Arkadaşlar arasındaki daha rahat cevaplar Türkçe argo yazısında.

Ana diline göre telaffuz ipuçları

1. Ö sesi Almancadaki ö ve Fransızcadaki eu gibidir. Arapça, Farsça ve Rusçada bu ses yoktur: "e" der gibi yap ve dudaklarını yuvarla. Göl, söyler ve sözleri kelimelerindeki ses budur.
2. Ğ okunmaz, önündeki ünlüyü uzatır: dağ "daa", ağaç "aa-aç" gibi duyulur. Arapça konuşanlar bunu غ gibi okumamalı.
3. Noktasız ı kısa bir sestir, kılı ve ağzı kelimelerinde var. Rusçadaki ы sesine yakındır. "i" değildir.
4. Ritmi koru. Birçok atasözü kafiyelidir ya da tekrar eder (sakla samanı, gelir zamanı). Eşit bir ritimle söyle ve virgülde kısa bir duraklama yap.

Sık yapılan hatalar

• Atasözünün kelimelerini değiştirmek. Damlaya damlaya deniz olur bir Türke yanlış gelir. Sabit biçimi koru.
• Kendi dilindeki bir atasözünü kelimesi kelimesine çevirmek. Türkçede karşılığı yoksa söz anlaşılmaz.
• Deyimi çekimlememek. Cümlenin ortasında ağzı kulaklarına varmak değil, ağzı kulaklarına vardı demelisin.
• Kendin hakkında yargılayıcı deyimler kullanmak. Burnum havada kendin için söylenecek bir söz değildir.

İki kısa diyalog

Evde:

• Anne: Bu ay çok harcadık. Ayağını yorganına göre uzat, oğlum.
• Oğul: Haklısın anne. Damlaya damlaya göl olur, biraz biriktireyim.

İş yerinde:

• Selin: Sunuma bir göz atar mısın? Yarın patrona göstereceğim.
• Sen: Tabii. Ama kılı kırk yarmayacağım, merak etme.
• Selin: Sağ ol! Toplantıyı dört gözle bekliyorum.

Geçmiş olsun, kolay gelsin gibi günlük kalıp sözler de ayrı bir konu; onları Türkçe selamlaşma ve kalıp sözler içinde bulabilirsin.

Sık sorulan sorular

En ünlü Türkçe atasözü hangisi?

Resmî bir sıralama yok. Ama Damlaya damlaya göl olur ve Ayağını yorganına göre uzat, her Türkün çocukluğundan beri bildiği atasözleri arasındadır.

Bir atasözünün anlamını nereden kontrol edebilirim?

TDK'nin sözlük sitesi sozluk.gov.tr'yi kullan. Sitedeki Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, her atasözünün ve deyimin anlamını Türkçe verir.

Deyimler sınavlarda çıkar mı?

Seviyen yükseldikçe deyimlerin önemi artar. Avrupa Konseyi'nin CEFR Companion Volume belgesine göre C1 seviyesindeki bir öğrenci geniş bir deyim ve konuşma dili ifadeleri yelpazesini tanıyabilmelidir. Bu yüzden deyimler ileri seviye okuma ve dinleme bölümlerinde karşına çıkar. Bu sınavların neyi ölçtüğünü TÖMER mi TYS mi? yazımızda anlattık.

Yeni başlayanlar atasözü öğrenmeli mi?

Birkaç tanesini erkenden tanımayı öğren. Kullanmak ise genellikle B1 civarında, fiilleri düşünmeden çekimleyebildiğinde kendiliğinden gelir.

Bir atasözünü tablodan ezberlemek kolay. Doğru anda, doğru kişiye ağzından çıkması ise biraz cesaret ve epey pratik istiyor. Bunu birlikte denemek istersen Ceylan burada: ana dili Türkçe, Türkçe öğretimi alanında yüksek lisansı ve sekiz yıllık deneyimi var, derslerde Türkçe ya da İngilizce açıklama yapıyor. Ücretsiz deneme dersini buradan iste; 20–30 dakika sürüyor ve 24 saat içinde dönüş yapıyoruz. Önce seviyeni görmek istersen seviye testi de ücretsiz.