Барои тоҷикзабон зарбулмасалҳои туркӣ яке аз осонтарин қисмҳои забон мебошанд. Сабаб оддӣ аст: бисёре аз онҳо бо зарбулмасалҳои мо як решаи форсӣ ё шарқӣ доранд. Туркҳо мегӯянд Ayağını yorganına göre uzat, «пойро ба андозаи кӯрпаат дароз кун», ва шумо фавран «Пойро ба андозаи гилемат дароз кун»-ро ба ёд меоред. Танҳо гилем ба кӯрпа иваз шудааст.

Дар туркӣ зарбулмасалро atasözü (атасёзу, ҷамъаш atasözleri, «сухани бобоён») ва ибораи рехтаро deyim (дейим, ҷамъаш deyimler) меноманд. Дар зер 24 гуфтаи маъмултарин бо тарҷумаи таҳтуллафзӣ, маънои аслӣ ва ҳамтои тоҷикӣ оварда шудааст. Маъноҳо аз рӯи луғати TDK мебошанд: бахши Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü-и он манбаи асосии Туркия аст. Талаффузи қавсҳо тақрибист. Ҳарфҳои ö, ı ва ğ дар дастури алифбои туркӣ ва талаффуз шарҳ дода шудаанд.

Atasözü ва deyim чӣ фарқ доранд

Atasözü ҷумлаи пурра аст, ки панд медиҳад ё ҳақиқати умумиро мегӯяд. Шаклаш собит аст, онро айнан нақл мекунанд: Dost acı söyler ҳамеша Dost acı söyler мемонад.

Deyim ибораи маҷозист, ки одатан бо феъл тамом мешавад, ва ин феъл тасриф мешавад. Kılı kırk yarmak (мӯйро ба чил тақсим кардан) дар ҷумла kılı kırk yarıyorsun (шумо аз ҳад зиёд мӯшикофӣ мекунед) мешавад. Дар тоҷикӣ ҳам ҳамин тавр аст: «гӯш надодан» шакли «гӯш надод», «гӯш намедиҳӣ»-ро мегирад.

	Atasözü (зарбулмасал)	Deyim (ибораи рехта)
Шакл	ҷумлаи пурра, собит	ибора, бо замон ва шахс тағйир меёбад
Вазифа	панд, таҷрибаи халқ	тасвири образнок
Мисол	Acele işe şeytan karışır.	ağzı kulaklarına varmak

14 зарбулмасали маъмули туркӣ

Зарбулмасал	Тарҷумаи таҳтуллафзӣ	Маънои аслӣ	Ҳамтои тоҷикӣ
Damlaya damlaya göl olur.	Қатра-қатра кӯл мешавад.	Миқдори хурд ҷамъ мешавад, онро нодида нагиред.	Қатра-қатра ҷамъ гардад, вангаҳе дарё шавад.
Ayağını yorganına göre uzat.	Пойро ба андозаи кӯрпаат дароз кун.	Мувофиқи даромад харҷ кунед.	Пойро ба андозаи гилемат дароз кун.
Sakla samanı, gelir zamanı.	Коҳро нигоҳ дор, замонаш меояд.	Чизе, ки бефоида менамояд, рӯзе даркор мешавад.	Ҳар чиз, ки хор ояд, як рӯз ба кор ояд.
Üzüm üzüme baka baka kararır.	Ангур ба ангур нигоҳ карда сиёҳ мешавад.	Одамоне, ки бо ҳам вақт мегузаронанд, одати якдигарро мегиранд.	Ту аввал бигӯ, ки бо киён зистӣ, пас он гаҳ бигӯям, ки ту кистӣ.
Bir elin nesi var, iki elin sesi var.	Як даст чӣ дорад, ду даст садо дорад.	Бо ҳамкорӣ ба мақсад мерасанд.	Аз як даст садо намебарояд.
Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.	Забони ширин морро аз сӯрохаш мебарорад.	Сухани нарм ҳатто одами якравро ром мекунад.	Забони ширин морро аз сӯрохаш мебарорад.
Dost acı söyler.	Дӯст талх мегӯяд.	Дӯсти ҳақиқӣ айбатонро рост мегӯяд.	Дӯст он аст, ки бигирёнад, душман он аст, ки бихандонад.
Ağaç yaşken eğilir.	Дарахт то тар аст, хам мешавад.	Одамро дар хурдсолӣ тарбия кардан осон аст.	Чӯби тарро чунон ки хоҳӣ печ (Саъдӣ).
Sabreden derviş muradına ermiş.	Дарвеши сабркунанда ба мурод расид.	Касе ки сабр мекунад, ба хостааш мерасад.	Агар сабр кунӣ, аз ғӯра ҳалво созӣ.
Acele işe şeytan karışır.	Ба кори шитобкорона шайтон омехта мешавад.	Кори шитобкорӣ хато мебарояд.	Шитоб кори шайтон аст.
Ak akçe kara gün içindir.	Тангаи сафед барои рӯзи сиёҳ аст.	Пулро барои рӯзҳои душвор нигоҳ доред.	Пули сафед барои рӯзи сиёҳ.
Gülü seven dikenine katlanır.	Касе ки гулро дӯст дорад, хорашро таҳаммул мекунад.	Дӯст доштан қабули душвориҳои ҳамроҳашро низ дорад.	Ҳар ки товус хоҳад, ҷаври Ҳиндустон кашад.
Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur.	Кӯҳ ба кӯҳ намерасад, одам ба одам мерасад.	Ҳар қадар дур бошанд ҳам, одамон рӯзе боз вомехӯранд.	Кӯҳ ба кӯҳ намерасад, одам ба одам мерасад.
Ne ekersen onu biçersin.	Чӣ корӣ, ҳамонро медаравӣ.	Ҳар чӣ медиҳед, ҳамонро мегиред.	Ҳар чӣ корӣ, ҳамон медаравӣ.

Чанде аз онҳо бо тоҷикӣ калима ба калима мувофиқ меоянд: Dağ dağa kavuşmaz... ва Tatlı dil... амалан як ҷумлаанд. Дар Acele işe şeytan karışır ҳам шайтон ҳаст, мисли «Шитоб кори шайтон аст». Калимаҳо низ шинос ба назар мерасанд: dost (дӯст), derviş (дарвеш), murat (мурод), şeytan (шайтон), gül (гул), zaman (замон). Ин калимаҳо дар туркӣ аз форсӣ ва арабӣ омадаанд.

Аммо як фарқи хурдро дар назар гиред. Зарбулмасали тоҷикӣ аксар вақт шаклан китобӣ ва шеърист, туркӣ бошад кӯтоҳ ва гуфтугӯист. Агар туркеро бо «Чӯби тарро чунон ки хоҳӣ печ» ҳайрон кардан хоҳед, тарҷумаи он кор намекунад. Шакли туркии Ağaç yaşken eğilir-ро истифода баред.

Ayağını yorganına göre uzat ҳангоми сухан дар бораи пул бештар шунида мешавад. Падару модар онро ба фарзандон мегӯянд, рӯзноманигорон дар бораи буҷети оила менависанд. Ҷуфти он Ak akçe kara gün içindir аст, ки дар бораи пасандоз барои рӯзи душвор мебошад.

Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur-ро вақте мегӯянд, ки ногаҳон ошноеро мебинанд, ё ҳангоми хайрбод бо касе, ки умеди дубора дидани ӯро доранд.

10 ибораи рехтаи маъмули туркӣ

Ибора	Тарҷумаи таҳтуллафзӣ	Маънои аслӣ	Дар тоҷикӣ
ağzı kulaklarına varmak	даҳонаш то гӯшҳо расидан	бениҳоят шод будан	аз шодӣ дар пӯст намеғунҷад
burnu havada (olmak)	бинӣ дар ҳаво	мағрур, худписанд	димоғаш баланд
kılı kırk yarmak	мӯйро ба чил тақсим кардан	ҳар ҷузъиётро санҷидан, айбҷӯӣ	мӯшикофӣ кардан
ağzında bakla ıslanmamak	лӯбиё дар даҳонаш тар намешавад	сирро нигоҳ дошта наметавонад	гап дар даҳонаш намеистад
ateş pahası	нархи оташ	бениҳоят қимат	нархаш ба осмон расидааст
pabucu dama atılmak	кафшашро ба бом партофтан	ҷояшро ба каси беҳтар додан	аз чашм афтодан
kafa dengi	сари ҳамвазн	касе ки мисли шумо фикр мекунад	ҳамфикр, ҳамдил
göz atmak	чашм партофтан	зуд нигоҳ кардан	нигоҳ андохтан
kulak asmamak	гӯш наовехтан	ба маслиҳат аҳамият надодан	гӯш надодан
dört gözle beklemek	бо чор чашм интизор шудан	бесаброна интизор будан	чашм ба роҳ будан

Kılı kırk yarmak барои тоҷикзабон осон аст: «мӯшикофӣ» ҳам аз калимаҳои «мӯй» ва «шикофтан» сохта шудааст, яъне ҳамон тасвир. Göz atmak низ айнан «нигоҳ андохтан» аст.

Ateş pahası ибораи бозор аст. Domatesler ateş pahası! яъне «Помидор хеле қимат шудааст!». Барои фаҳмидани нархе, ки фурӯшанда баъд мегӯяд, мақолаи рақамҳо, соат ва нарх бо туркӣ-ро бинед.

Göz atmak-ро дар кор ҳам истифода мебаред: Rapora bir göz atar mısınız? (Метавонед ба ҳисобот як нигоҳ андозед?) Ин ибора бетараф ва боадаб аст, онро ба сардор ҳам гуфтан мумкин аст.

Кай ва ба кӣ гуфтан мумкин аст

Ибораҳои рехта қариб дар ҳама сатҳи муомила ҷой доранд. Göz atmak ва dört gözle beklemek дар мактубҳо ва хабарҳо дучор меоянд. Ağzında bakla ıslanmamak ва burnu havada гуфтугӯйитар ва каме танқидӣ мебошанд. Онҳоро дар бораи шахси сеюм гӯед, на ба рӯи худи одам.

Зарбулмасал мисли панди калонсолон садо медиҳад. Дар фарҳанги тоҷикӣ низ ба мӯйсафед панд додан одоб нест, ва туркҳо ҳам ҳамин гуна ҳис мекунанд. Агар ба шахси калонсол зарбулмасал гӯед, метавонад ширин ё, агар бо он ӯро насиҳат кунед, каме густохона садо диҳад. Бо дӯстон ва дар иншо зарбулмасал хуб кор мекунад.

Зарбулмасалро одатан бо ибораи кӯтоҳе сар мекунанд:

Atalarımız boşuna dememiş: ... Бобоёнамон беҳуда нагуфтаанд: ...
Ne demişler? ... Чӣ гуфтаанд? ...
Dedikleri gibi, ... Чунон ки мегӯянд, ...

Гурбаи Tarçın бо ҳайрат ба абрчаи боронӣ болои гул ва моҳӣ дар пиёлаи чой менигарад

Ба зарбулмасал чӣ ҷавоб медиҳанд

Одатан розӣ мешаванд. Aynen öyle (айнан ҳамин тавр) ва Çok doğru (хеле дуруст) бехатар мебошанд. Агар касе ба шумо Sabreden derviş muradına ermiş гӯяд, табассум кунед ва İnşallah гӯед. Ин калима ба шумо шинос аст, иншоаллоҳ, ва дар Туркия онро одамони ғайридинӣ ҳам ҳамчун ибораи муқаррарӣ мегӯянд.

Метавонед бо зарбулмасали дигар ҷавоб диҳед. Туркҳо инро хеле қадр мекунанд, ва вақте ки омӯзанда чунин ҷавоб медиҳад, фавран пай мебаранд.

Маслиҳатҳои талаффуз барои тоҷикзабонон

ö ба «ӯ»-и тоҷикӣ хеле наздик аст: göl (гёл), söyler (сёйлер), sözleri (сёзлери).
ğ мисли «ғ»-и тоҷикӣ нест. Он садо надорад ва танҳо садоноки пешинро дароз мекунад. Dağ «доғ» не, балки «даа» хонда мешавад, ağaç «аач». Ин хатои маъмултарини тоҷикзабонон аст.
ı ба «ы»-и русӣ наздик аст: kılı (кылы), ağzı (аазы). Онро «и» нахонед.
Оҳангро нигоҳ доред. Бисёр зарбулмасалҳо қофия доранд (sakla samanı, gelir zamanı), онҳоро баробар, бо таваққуфи кӯтоҳ дар вергул гӯед.

Хатоҳои маъмул

Тағйир додани калимаҳои зарбулмасал. Damlaya damlaya deniz olur (баҳр мешавад) ба гӯши турк ғалат менамояд, гарчанде дар тоҷикӣ «дарё» гуфта мешавад. Шакли собити туркиро нигоҳ доред.
Тарҷумаи калима ба калимаи зарбулмасали тоҷикӣ. Ҳамтои ҳамаашон дар туркӣ нест, ва «Ҳар ки товус хоҳад...»-ро турк намефаҳмад.
Тасриф накардани ибораҳо. Ağzı kulaklarına vardı (бениҳоят шод шуд) гӯед, на ağzı kulaklarına varmak дар мобайни ҷумла.
Ибораҳои танқидиро дар бораи худ гуфтан. Burnum havada («димоғам баланд») дар бораи худ аҷиб садо медиҳад.

Ду гуфтугӯи кӯтоҳ

Дар хона:

Модар: Bu ay çok harcadık. Ayağını yorganına göre uzat, oğlum. (Ин моҳ бисёр харҷ кардем. Писарам, пойро ба андозаи гилемат дароз кун.)
Писар: Haklısın anne. Damlaya damlaya göl olur, biraz biriktireyim. (Ҳақ ба ҷониби шумо, модар. Қатра-қатра дарё мешавад, каме пасандоз мекунам.)

Дар кор:

Селин: Sunuma bir göz atar mısın? Yarın patrona göstereceğim. (Ба презентатсияам нигоҳ мекунӣ? Пагоҳ ба сардор нишон медиҳам.)
Шумо: Tabii. Ama kılı kırk yarmayacağım, merak etme. (Албатта. Хавотир нашав, мӯшикофӣ намекунам.)
Селин: Sağ ol! Toplantıyı dört gözle bekliyorum. (Раҳмат! Чашм ба роҳи ҷаласа ҳастам.)

Калимаҳои соддаи байни дӯстонро дар мақолаи сленги туркӣ ёбед. Ибораҳои асосии ҳаррӯза дар салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза ҳастанд.

Саволҳои маъмул

Машҳуртарин зарбулмасали туркӣ кадом аст?

Рейтинги расмӣ вуҷуд надорад, вале Damlaya damlaya göl olur ва Ayağını yorganına göre uzat аз он зарбулмасалҳоанд, ки ҳар турк аз кӯдакӣ медонад.

Маънои зарбулмасали туркиро аз куҷо санҷам?

Аз луғати онлайни TDK дар sozluk.gov.tr. Бахши Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü маънои ҳар зарбулмасал ва ибораро ба туркӣ шарҳ медиҳад.

Оё ибораҳои туркӣ дар имтиҳон меоянд?

Ҳар қадар сатҳ баланд бошад, аҳамияташон ҳамон қадар зиёд аст. Ҷилди иловагии CEFR-и Шӯрои Аврупо аз омӯзандаи C1 интизор аст, ки доираи васеи ибораҳои рехта ва гуфтугӯиро шинохта тавонад. Барои ҳамин онҳо дар хониш ва шунавоии сатҳи баланд дучор меоянд. Ин имтиҳонҳо чиро месанҷанд, дар мақолаи TÖMER ё TYS шарҳ дода шудааст.

Оё ба навомӯзон зарбулмасал омӯхтан лозим аст?

Чандтоашро барвақт шинохтан фоиданок аст. Истифодаи онҳо тақрибан дар сатҳи B1 табиӣ мешавад, вақте ки феълҳоро бе андеша тасриф мекунед.

Зарбулмасал вақте дар ёд мемонад, ки онро дар сӯҳбати зинда мешунаванд ва худашон ба кор мебаранд. Ҷейлан Мерич (Ceylan Meriç), устоди мо, забони модариаш туркӣ аст, магистри таълими забони туркӣ мебошад ва ҳашт сол таҷрибаи омӯзгорӣ дорад. Вай дарсро бо шарҳ ба туркӣ ё англисӣ мегузаронад. Аввал бо санҷиши ройгони сатҳ бифаҳмед, ки дар куҷо ҳастед. Баъд метавонед дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқаӣ фармоиш диҳед. Дархости шуморо дар давоми 24 соат ҷавоб медиҳем.

Зарбулмасалҳо ва ибораҳои туркӣ: 24 гуфта бо маъно