Рақамҳо, соат ва нарх бо туркӣ: дар бозор ва дар кор

Барои пурсидани вақт ба туркӣ Saat kaç? (Соат чанд аст?) гӯед ва бо saat ва рақам ҷавоб диҳед: Saat üç (Соат се). Барои дақиқаҳои «гузашта» соат падежи объектро мегирад ва феъл geçiyor аст: Saat üçü beş geçiyor (3:05). Барои дақиқаҳои «мондагӣ» соат падежи самтро мегирад ва калима var аст: Saat dörde beş var (3:55), айнан мисли «ба соати чор панҷ дақиқа мондааст». Агар пурсед, ки чизе кай мешавад (Saat kaçta?), geçiyor ба geçe ва var ба kala иваз мешавад.

Худи рақамҳо қоидаманданд: тақрибан бист калима ҳамаи рақамҳоро то миллион месозад. Вақте ки рақам ба соат, сана ё нарх мечаспад ва суффикси падежӣ мегирад, кор душвортар мешавад. Агар ҳарфҳоро ҳанӯз хонда натавонед, аз алифбои туркӣ ва талаффуз сар кунед.

Рақамҳо аз sıfır то bir milyon

Агар ӯзбекиро донед, ин рақамҳо ба шумо шиносанд: bir, uch, besh, qirq, yuz дар ӯзбекӣ ҳам ҳастанд. Агар танҳо тоҷикӣ ва русиро донед, рақамҳоро аз нав ёд гирифтан лозим меояд, вале сохташон осон аст.

Рақамҳои калон аз ҷузъҳо сохта мешаванд, аз калон ба хурд, мисли тоҷикӣ: «бисту панҷ» мешавад yirmi beş, танҳо бе «-у»-и пайвандак. On bir (11), yüz kırk iki (142), üç yüz altmış beş (365). Аз 100 боло bin (1000) ва milyon (1 000 000) илова мешаванд. Пеш аз yüz ва bin «bir» гуфта намешавад, вале миллион bir milyon аст: 1250 bin iki yüz elli аст, ва 2026 iki bin yirmi altı.

Анҷумани забони туркӣ (TDK) мегӯяд, ки рақамҳои чандкалимаӣ ҷудо навишта мешаванд: iki yüz, bin iki yüz elli bir. Ҳазорҳо бо нуқта ҷудо мешаванд ва каср бо вергул (ҳамон саҳифаи TDK): 1.000.000 як миллион аст, 12,5 дувоздаҳуним, ва 1.500 TL ҳазору панҷсад лира. Дар ҳуҷҷатҳои тоҷикӣ ва русӣ ҳазорҳо одатан бо фосила ҷудо мешаванд, бинобар ин нуқтаро дар нархнома бо касри даҳӣ омехта накунед.

Се калимаи дигар, ки ду тоаш ба тоҷикӣ шиносанд: yarım «ним» аст (yarım kilo, ним кило), buçuk «-уним» пас аз рақам (iki buçuk, дуюним), ва çeyrek «чоряк». Çeyrek аз форсӣ омадааст ва ҳамон «чоряк» аст.

Рақамҳои тартибӣ: birinci, ikinci, üçüncü

Рақамҳои тартибӣ, ки дар тоҷикӣ бо «-ум» сохта мешаванд, дар туркӣ -ıncı, -inci, -uncu ё -üncü мегиранд ва ба ҳамоҳангии садонокҳо итоат мекунанд. Пас аз садонок суффикс садоноки аввалашро гум мекунад: iki мешавад ikinci, altı мешавад altıncı.

Dört нарм шуда dördüncü мешавад. Дар рақами мураккаб танҳо калимаи охир тағйир меёбад: yirmi birinci (бисту якум), yüzüncü (садум). Вақте рақами тартибиро бо рақам менависед, TDK ё нуқта ё апостроф бо суффиксро иҷозат медиҳад: 3. ё 3'üncü, ҳеҷ гоҳ ҳарду якҷоя. Онҳоро барои ошёна (üçüncü kat, ошёнаи сеюм) ва роҳ (sağdan ikinci sokak, кӯчаи дуюм аз тарафи рост) истифода мебаред, вале санаро бо рақамҳои оддӣ мегӯянд.

Вақтро гуфтан: saat kaç?

Saat ва dakika ҳамон «соат» ва «дақиқа» мебошанд. Саволҳо ду хел мешаванд, ва ҷавобашон ҳам фарқ мекунад:

• Saat kaç? маънои «Соат чанд аст?»-ро дорад. Ҷавоб ҷумлаи оддӣ аст: Saat üç (Соат се).
• Saat kaçta? маънои «Соати чанд?», яъне «Кай?»-ро дорад. Ҷавоб суффикси падежи макон -da/-de/-ta/-te-ро мегирад: Saat üçte (соати се, дар соати се).

Соатҳои пурра ва нимсоатҳо осонанд. Buçuk «-уним» аст: Saat üç buçuk 3:30, «сеюним». Барои 12:30 (рӯз ё шаб) saat yarım мегӯянд.

Дақиқаҳои гузашта: падежи объект + geçiyor

Барои дақиқаҳо пас аз соат соат падежи объектро мегирад, ва феъл geçiyor («мегузарад») аст. Saat üçü beş geçiyor яъне вақт сеяро панҷ дақиқа гузаштааст; üç объекти мустақим аст ва -ı/-i/-u/-ü мегирад.

• Saat biri on geçiyor. (1:10)
• Saat üçü çeyrek geçiyor. (3:15)
• Saat altıyı yirmi geçiyor. (6:20)

Тоҷикзабон дар ҳамин ҷо пешпо мехӯрад: мо «аз се панҷ дақиқа гузашт» мегӯем, ва забон худ ба худ üçten beş geçiyor месозад. Дар туркӣ «аз» нест: соат объект аст, üçü.

Дақиқаҳои мондагӣ: падежи самт + var

Барои дақиқаҳо пеш аз соат **соат падежи самт -a/-e-ро мегирад** ва калима var («ҳаст») аст. Saat dörde beş var яъне «то чор панҷ дақиқа ҳаст». Ин ҷо тоҷикӣ ёрӣ медиҳад: «ба соати чор панҷ дақиқа мондааст» ҳамон «ба»-ро дорад.

• Saat dörde çeyrek var. (3:45)
• Saat ikiye on var. (1:50)
• Saat yediye yirmi var. (6:40)

Хатои маъмул омехтани ду падеж аст. Üçe beş geçiyor барои 3:05 нодуруст аст, ҳамчунин dördü çeyrek var барои 3:45. Падежи объект ҳамеша бо geçiyor/geçe, падежи самт ҳамеша бо var/kala меояд. Ҳарду суффикс дар мақолаи падежҳои забони туркӣ шарҳ дода шудаанд.

Saat kaçta? geçe ва kala

Вақте мегӯед, ки чизе дар кадом вақт мешавад, падежи соат ҳамон мемонад ва танҳо калимаи охир иваз мешавад: geçiyor ба geçe, var ба kala. Мисолҳои худи TDK saat dokuzu beş geçe ва saat yediye çeyrek kala мебошанд. Kala аз kalmak («мондан») аст, бинобар ин dörde beş kala айнан «ба чор панҷ дақиқа монда» аст.

Соат дар ҳар падеж

Ҳамоҳангии садонокҳо ва тағйири ҳамсадоҳо чанд шаклро ғайриоддӣ мекунанд. Dört мешавад dördü ва dörde, вале dörtte. Калимаҳое, ки бо садонок тамом мешаванд, пеш аз падежи объект ва самт y мегиранд.

Соати 24-соата, смена ва mesai

Чиптаҳо, ҷадвали автобусҳо ва қабулҳои расмӣ соати 24-соатаро истифода мебаранд, мисли Тоҷикистон. TDK вақтро бо нуқта менависад, 17.30, ва экранҳо аксар вақт ду нуқта нишон медиҳанд. Инро ҳамчун рақамҳои оддӣ хонед: on yedi otuz. Суффикс пас аз рақам аз рӯи талаффузи рақам меояд, бинобар ин 17.30'da (otuzda), 11.00'de (on birde) ва 08.40'ta (kırkta) менависед. Дар гуфтугӯ одамон ба соати 12-соата бармегарданд ва sabah (саҳар), öğleden sonra (баъд аз пешин), akşam (бегоҳ) ё gece (шаб) илова мекунанд: akşam yedide, соати ҳафти бегоҳ.

Дар корхона ва сохтмон рақамҳоро бештар дар бораи смена мешунавед. Смена vardiya аст, вақти корӣ mesai, ва кори иловагӣ fazla mesai. Ин ибораҳо дар ҳафтаи аввали кор лозим мешаванд:

• Vardiya saat kaçta başlıyor? (Смена соати чанд сар мешавад?)
• Sabah vardiyası saat yedide başlıyor. (Сменаи саҳар соати ҳафт сар мешавад.)
• Bugün fazla mesai var mı? (Имрӯз кори иловагӣ ҳаст?)
• Mola saat on ikide. (Танаффус соати дувоздаҳ.)

Луғати бештари кор ва зиндагӣ дар мақолаи мо дар бораи забони туркӣ барои зиндагӣ ва кор дар Туркия омадааст.

A: Affedersiniz, saat kaç? B: Saat dördü çeyrek geçiyor. A: Teşekkürler. Otobüs saat kaçta kalkıyor? B: Beşe on kala.

Рӯзҳо, моҳҳо ва санаҳо

Чанд рӯзи ҳафта ба тоҷикзабон шиносанд, зеро аз форсӣ омадаанд: Çarşamba «чоршанбе», Perşembe «панҷшанбе», Cuma «ҷумъа», ва Pazar (якшанбе) аз калимаи «бозор». Худи «ҳафта» дар туркӣ ҳам hafta аст. Pazar-и тақвим «якшанбе» аст; бозор бо ҳарфи хурд pazar навишта мешавад.

Сана бо рақамҳои оддӣ ва аввал рӯз гуфта мешавад, мисли Тоҷикистон: 2 Kasım 2026 хонда мешавад iki Kasım iki bin yirmi altı, ва бо рақам 2.11.2026. Барои пурсидани сана Bugün ayın kaçı? гӯед, ва Bugün iki Kasım мешунавед. «Дар ин сана» падежи маконро мегирад, ки пас аз апостроф ба моҳ меравад: Kasım'da, Mayıs'ta, 12 Ekim'de.

TDK барои ҳарфҳои калон ҳам қоида дорад. Номҳои моҳ ва рӯзе, ки ба санаи муайян ишора мекунанд, бо ҳарфи калон сар мешаванд (29 Ekim 1923), ва дар маънои умумӣ бо ҳарфи хурд: perşembe günleri (панҷшанбеҳо), eylülün ikinci haftası.

A: Randevunuz ne zaman? B: 12 Kasım Perşembe, saat 14.30'da. A: Tamam, on iki Kasım, on dört otuz. Görüşmek üzere.

Нарх, лира ва куруш дар бозор

Пули Туркия лираи туркӣ (TL, ₺) аст, ва як лира 100 куруш (kuruş) аст. 7,50 TL yedi lira elli kuruş аст, ки одатан кӯтоҳ карда yedi elli мегӯянд.

Bu kaça? падежи самтро истифода мебарад: айнан «ин ба чанд?». Агар ба бозорҳои Тоҷикистон одат карда бошед, бидонед, ки дар бозори ҳафтаинаи маҳаллаҳо (pazar) нархи мева ва сабзавот барои як кило дар лавҳа навишта мешавад, бинобар ин барои як кило помидор савдо кардан одат нест. Агар чанд чиз харед, хоҳиши рақами яклухт кардан муқаррарӣ аст, ва барои қолин, тӯҳфаҳо ё моли истифодашуда нархи беҳтар пурсидан ҳам муқаррарист. Фурӯшандаҳо аксар вақт харидорро abla (апа) ва abi (ака) мегӯянд, ва шумо ҳам метавонед ҳамин тавр ҷавоб диҳед.

Нархҳо дар ин гуфтугӯ барои машқ сохта шудаанд:

Satıcı: Buyurun abla, ne vereyim? Müşteri: Domatesin kilosu kaç? Satıcı: Kırk lira. Müşteri: İki kilo alayım. Biber kaça? Satıcı: Kilosu elli lira. Müşteri: Yarım kilo da biber. Hepsi ne kadar? Satıcı: Yüz beş lira. Müşteri: Yüz olsun mu? Satıcı: Olsun abla, senin hatırına. Müşteri: Buyurun. Kolay gelsin!

Kolay gelsin («кор осон бошад») чизест, ки ба одами сари кор мегӯед, ва ба «хаста набошед»-и тоҷикӣ наздик аст. Ибораҳои бештари ин навъ дар мақолаи салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза ҳастанд.

Рақами телефон ва дигар рақамҳое, ки бо овоз мегӯед

Рақами мобилии Туркия бо 0 сар мешавад ва баъд даҳ рақами дигар дорад. Аз хориҷа 0-ро партофта, рамзи кишвар +90-ро мезанед, ҳамон тавре ки барои Тоҷикистон +992 мезанед. Туркҳо рақами телефонро бо гурӯҳҳои се, се, ду ва ду мехонанд, бинобар ин 0555 123 45 67 (рақами намуна) мешавад sıfır beş yüz elli beş, yüz yirmi üç, kırk beş, altmış yedi. Рақам ба рақам хондан ба гӯши турк бегона аст. Рақами ёрии таъҷилӣ 112 аст, yüz on iki.

A: Numaranı alabilir miyim? B: Tabii. Sıfır beş yüz elli beş, yüz yirmi üç, kırk beş, altmış yedi. A: Bir daha söyler misin? Kırk beş, altmış yedi, değil mi? B: Evet, doğru.

Синну сол Kaç yaşındasınız? аст, бо ҷавоби Otuz iki yaşındayım (Сию ду солаам). Суроға саволҳои Kaç numara? (Рақами чанд?), kat (ошёна) ва daire (хонаи истиқоматӣ)-ро меорад, ки дар Туркия зуд-зуд ба онҳо ҷавоб медиҳед.

Саволҳои зуд-зуд додашаванда

Чаро «üçü beş geçiyor», на «üçten beş geçiyor»?

Geçmek («гузаштан») дар вақт объекти мустақим мегирад, бинобар ин соат дар падежи объект меояд: вақт сеяро мегузарад. Дар тоҷикӣ «аз се гузашт» мегӯем, вале туркӣ ин ҷо «аз»-ро истифода намебарад. Қолиби дастури имлои TDK ҳамин аст: dokuzu beş geçe ва yediye çeyrek kala.

Фарқи geçiyor ва geçe, var ва kala чист?

Geçiyor ва var ба Saat kaç? ҷавоб медиҳанд ва вақти ҳозираро мегӯянд. Geçe ва kala ба Saat kaçta? ҷавоб медиҳанд ва мегӯянд, ки чизе кай мешавад. Падежи соат дар ҳарду ҳолат яксон мемонад.

Оё туркҳо соати 24-соатаро истифода мебаранд?

Дар навиштан, ҳа: ҷадвалҳо, чиптаҳо, қабулҳо, сменаҳо ва эълонҳои расмӣ онро истифода мебаранд, масалан 17.30. Дар гуфтугӯ аксари одамон соати 12-соатаро бо sabah, akşam ё gece истифода мебаранд.

Оё дар Туркия ҳама ҷо савдо кардан мумкин?

Не. Супермаркетҳо, мағозаҳои шабакавӣ ва дорухонаҳо нархи собит доранд. Дар бозори кушод, агар чанд чиз харед, рақами яклухт пурсидан мумкин, ва барои қолин, тӯҳфаҳо ва бисёр молҳои истифодашуда савдо интизор меравад.

Ҷадвали соатро дар як шом ёд гирифтан мумкин. Дар истгоҳ beşe on kala-ро зуд фаҳмидан бошад, машқи гӯш мехоҳад. Ҷейлан, муаллимаи мо, туркзабони модарзод аст, дар таълими забони туркӣ магистр аст ва ҳашт сол таҷриба дорад; бо туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад. Дар дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқа метавонед бо ӯ соат ва нархро бо овоз машқ кунед. Агар сатҳатонро надонед, санҷиши ройгон ҳаст. Ба ҳар дархост дар 24 соат ҷавоб медиҳем.