Turk tilida sonlar, soat va narxlar: oʻzbeklar uchun

Turkcha sonlarni oʻzbeklar tez oʻrganadi, chunki ular koʻpincha bir xil ildizdan: iki va ikki, yirmi va yigirma, kırk va qirq, elli va ellik. Qiynaydigani soat, sana va narxlarda sonlarga qoʻshiladigan kelishik qoʻshimchalari. Vaqtni soʻrash uchun Saat kaç? (Soat necha?) deysiz va javob Saat üç (Soat uch). Soatdan oʻtgan daqiqalarda soat tushum kelishigini oladi: Saat üçü beş geçiyor (3:05), oʻzbekchadagi «uchdan oʻtdi» kabi chiqish kelishigini emas. Soatga qolgan daqiqalarda esa oʻzbekchadagidek joʻnalish keladi: Saat dörde beş var (3:55), yaʼni «toʻrtga besh daqiqa qoldi».

Agar turkcha harflarni hali oʻqiy olmasangiz, turk alifbosi va talaffuzi maqolasidan boshlang.

Sıfırdan bir milyongacha: oʻzbekcha juftliklar bilan

Katta sonlar oʻzbekchadagidek tuziladi: qismlar kattasidan boshlab ketma-ket aytiladi. On bir (11), yirmi beş (25), yüz kırk iki (142), üç yüz altmış beş (365). 100 dan yuqorida bin (1 000, oʻzbekcha ming) va milyon qoʻshiladi. Yüz va bin oldidan bir aytilmaydi, million esa bir milyon boʻladi: 1 250 bin iki yüz elli, 2026 esa iki bin yirmi altı. Oʻzbekchada baʼzan «bir ming» deymiz, turkchada «bir bin» xato.

Shunga qaramay, eshitganda adashtiradigan bir nechta soʻz bor. Yedi (7) oʻzbekcha yetti, dokuz (9) toʻqqiz, otuz (30) oʻttiz, bin esa ming. Bu soʻzlarni alohida mashq qiling, ayniqsa narx va telefon raqamlarida.

Türk Dil Kurumu (TDK) qoidasiga koʻra bir necha soʻzdan iborat sonlar alohida yoziladi: iki yüz, bin iki yüz elli bir. Turkchada minglar nuqta bilan, kasrlar vergul bilan ajratiladi (xuddi shu TDK sahifasi): 1.000.000 bir million, 12,5 oʻn ikki yarim, 1.500 TL esa bir ming besh yuz lira. Oʻzbek matnlarida minglar koʻpincha boʻsh joy bilan ajratiladi, shuning uchun turkcha narx yorligʻidagi nuqtani kasr deb oʻylamang.

Yana uchta kerakli soʻz: yarım yolgʻiz oʻzi «yarim» (yarım kilo), buçuk sondan keyin «yarim» (iki buçuk, ikki yarim), çeyrek esa chorak.

Tartib sonlar: birinci, ikinci, üçüncü

Tartib sonlar ham oʻzbekchaga juda yaqin: oʻzbekcha -(i)nchi, turkcha -ıncı, -inci, -uncu yoki -üncü, unlilar uygʻunligi boʻyicha. Unlidan keyin qoʻshimcha birinchi unlisini yoʻqotadi: iki dan ikinci, altı dan altıncı.

Dört yumshab dördüncü boʻladi. Murakkab sonda faqat oxirgi soʻz oʻzgaradi: yirmi birinci (21-), yüzüncü (100-). Tartib sonni raqam bilan yozganda TDK nuqta yoki apostrof bilan qoʻshimchani qabul qiladi: 3. yoki 3'üncü, lekin ikkalasini birga emas. Qavatlar (üçüncü kat, uchinchi qavat) va yoʻl koʻrsatish (sağdan ikinci sokak, oʻngdan ikkinchi koʻcha) uchun ishlatasiz. Sanada esa turkchada oddiy son ishlatiladi, bu haqda pastda yozganmiz.

Soatni aytish: saat kaç?

Ikki xil savol bor va ular oʻzbekcha bilan aynan mos keladi:

• Saat kaç? «Soat necha?» Javob oddiy gap: Saat üç (Soat uch).
• Saat kaçta? «Soat nechada?» Javob oʻrin-payt qoʻshimchasini oladi: Saat üçte (soat uchda).

Butun va yarim soatlar oson, faqat bitta tuzoq bor: oʻzbekcha «uch yarim» turkchada üç buçuk, «üç yarım» deyilmaydi. Saat üç buçuk 3:30. 12:30 (tushda yoki yarim tunda) uchun saat yarım deyiladi.

Soatdan oʻtganda: tushum + geçiyor

Soatdan oʻtgan daqiqalar uchun soat tushum kelishigini oladi, feʼl esa geçiyor («oʻtyapti»). Turkcha mantiq: vaqt uchni besh daqiqaga oʻtib ketyapti, yaʼni üç toʻldiruvchi, shuning uchun -ı/-i/-u/-ü oladi. Oʻzbekchada «uchdan oʻtdi» deymiz, shuning uchun oʻzbek oʻquvchidan eng koʻp eshitiladigan xato üçten beş geçiyor.

• Saat biri on geçiyor. (1:10)
• Saat üçü çeyrek geçiyor. (3:15)
• Saat altıyı yirmi geçiyor. (6:20)

Soatga qolganda: joʻnalish + var

Soatga qolgan daqiqalarda soat joʻnalish qoʻshimchasi -a/-e ni oladi, oxirida esa var («bor») turadi. Bu oʻzbekchadagi «toʻrtga besh daqiqa qoldi» bilan bir xil kelishik. Saat dörde beş var soʻzma-soʻz «toʻrtga besh daqiqa bor» degani.

• Saat dörde çeyrek var. (3:45)
• Saat ikiye on var. (1:50)
• Saat yediye yirmi var. (6:40)

Koʻp uchraydigan yana bir xato ikki kelishikni almashtirish. 3:05 uchun üçe beş geçiyor ham, 3:45 uchun dördü çeyrek var ham xato. Tushum doim geçiyor/geçe bilan, joʻnalish doim var/kala bilan keladi. Ikkala qoʻshimcha turk tilida kelishiklar maqolasida batafsil.

Saat kaçta? geçe va kala

Biror ish maʼlum vaqtda boʻlsa, soat oʻz kelishigini saqlaydi, faqat oxirgi soʻz oʻzgaradi. Geçiyor oʻrniga geçe, var oʻrniga kala keladi. Kala soʻzi kalmak (qolmoq) dan, yaʼni dörde beş kala «toʻrtga besh daqiqa qolganda». TDKning oʻz misollari saat dokuzu beş geçe va saat yediye çeyrek kala.

Har bir soat barcha kelishiklarda

Unlilar uygʻunligi va undosh oʻzgarishi baʼzi shakllarni noodatiy qiladi. Dört dan dördü va dörde, lekin dörtte. Unli bilan tugaydigan soʻzlar tushum va joʻnalishdan oldin y oladi.

24 soatlik vaqt

Chiptalar, jadvallar, rasmiy uchrashuvlar va ish smenalarida 24 soatlik vaqt ishlatiladi (smena va ish joyidagi iboralar Turkiyada ishlash uchun turk tili maqolasida). TDK vaqtni nuqta bilan yozadi, 17.30, ekranlarda esa koʻpincha ikki nuqta koʻrinadi. Ularni oddiy son kabi oʻqing: on yedi otuz. Raqamdan keyingi qoʻshimcha son qanday aytilishiga qarab tanlanadi, shuning uchun 17.30'da (otuzda), 11.00'de (on birde) va 08.40'ta (kırkta) yoziladi. Suhbatda odamlar 12 soatlik vaqtga qaytadi va sabah (ertalab), öğleden sonra (tushdan keyin), akşam (kechqurun) yoki gece (kechasi) qoʻshadi: akşam yedide, kechqurun soat yettida.

A: Affedersiniz, saat kaç? B: Saat dördü çeyrek geçiyor. A: Teşekkürler. Otobüs saat kaçta kalkıyor? B: Beşe on kala.

Kunlar, oylar va sanalar

Hafta kunlarining bir qismi sizga tanish boʻlib chiqadi: Çarşamba chorshanba, Perşembe payshanba, Cuma juma. Cumartesi soʻzma-soʻz «juma ertasi» (shanba), Pazartesi esa «bozor ertasi» (dushanba), chunki turkchada Pazar ham yakshanba, ham bozor degani.

Sanada oʻzbekchadan farq katta: turkchada kun birinchi va oddiy son bilan aytiladi. Oʻzbekchada «2-noyabr» ni «ikkinchi noyabr» deb oʻqiymiz, turkchada esa 2 Kasım 2026 «iki Kasım iki bin yirmi altı» deb oʻqiladi, raqamda 2.11.2026. «İkinci Kasım» demang. Sanani soʻrash uchun Bugün ayın kaçı? deysiz va Bugün iki Kasım degan javobni eshitasiz. Sanada «-da» oʻrin-payt kelishigi bilan keladi va apostrofdan keyin oy nomiga qoʻshiladi: Kasım'da, Mayıs'ta, 12 Ekim'de.

TDKning bosh harflar haqida ham qoidasi bor. Muayyan sanani koʻrsatadigan oy va kun nomlari bosh harf bilan yoziladi (29 Ekim 1923), umumiy maʼnoda esa kichik harf bilan: perşembe günleri (payshanba kunlari), eylülün ikinci haftası.

A: Randevunuz ne zaman? B: 12 Kasım Perşembe, saat 14.30'da. A: Tamam, on iki Kasım, on dört otuz. Görüşmek üzere.

Narxlar, lira va kuruş: pazarda

Pul birligi turk lirasi (TL, ₺). Bir lira 100 kuruş, xuddi bir soʻm 100 tiyin boʻlgani kabi. 7,50 TL yedi lira elli kuruş deb oʻqiladi, odatda qisqartirib yedi elli deyiladi.

Bu kaça? joʻnalish kelishigini ishlatadi, soʻzma-soʻz «bu nechaga?». Oʻzbek bozorida «nechadan?» deb soʻrashga oʻrgangansiz, turkchada esa narx joʻnalish kelishigi bilan soʻraladi: kaça? «Kaçtan?» deyilmaydi. Domatesin kilosu kaç? esa oʻzbekcha «pomidorning kilosi qancha?» bilan soʻzma-soʻz bir xil.

Savdolashish odati ham farq qiladi. Haftalik mahalla bozorida (semt pazarı) mevalar va sabzavotlarning kilo narxi yorliqda yoziladi, shuning uchun bir kilo pomidor uchun savdolashish odat emas. Bir nechta narsa olganda yumaloq summa soʻrash odatiy, gilam, suvenir yoki ishlatilgan buyumlarda esa narxni tushirishni soʻrash ham normal. Sotuvchilar xaridorlarni koʻpincha abla (opa) va abi (aka) deb chaqiradi, siz ham shunday javob berishingiz mumkin.

Quyidagi dialogdagi narxlar mashq uchun oʻylab topilgan:

Satıcı: Buyurun abla, ne vereyim? Müşteri: Domatesin kilosu kaç? Satıcı: Kırk lira. Müşteri: İki kilo alayım. Biber kaça? Satıcı: Kilosu elli lira. Müşteri: Yarım kilo da biber. Hepsi ne kadar? Satıcı: Yüz beş lira. Müşteri: Yüz olsun mu? Satıcı: Olsun abla, senin hatırına. Müşteri: Buyurun. Kolay gelsin!

Kolay gelsin ishlayotgan odamga aytiladigan ibora, maʼnosi oʻzbekcha «charchamang» ga yaqin. Shunga oʻxshash iboralar turkcha salomlashish va kundalik iboralar maqolamizda.

Telefon raqamlari va baland ovozda aytiladigan boshqa sonlar

Turk mobil raqami boshida 0 va yana oʻnta raqamdan iborat. Chet eldan, masalan Oʻzbekistondan qoʻngʻiroq qilganda 0 tushirib qoldiriladi va mamlakat kodi +90 teriladi. Turklar telefon raqamini uch, uch, ikki va ikki raqamli guruhlarga boʻlib oʻqiydi, shuning uchun 0555 123 45 67 (namuna raqam) sıfır beş yüz elli beş, yüz yirmi üç, kırk beş, altmış yedi boʻladi. Raqamma-raqam oʻqish begonadek eshitiladi. Favqulodda yordam raqami 112 yüz on iki deb aytiladi.

A: Numaranı alabilir miyim? B: Tabii. Sıfır beş yüz elli beş, yüz yirmi üç, kırk beş, altmış yedi. A: Bir daha söyler misin? Kırk beş, altmış yedi, değil mi? B: Evet, doğru.

Yosh soʻrash ham oʻzbekcha bilan bir xil qurilgan: Kaç yaşındasınız? «Necha yoshdasiz?», javob Otuz iki yaşındayım «Oʻttiz ikki yoshdaman». Manzillarda Kaç numara? (Nechanchi uy?), kat (qavat) va daire (kvartira) kerak boʻladi; bu savollarni Turkiyada yashasangiz tez-tez eshitasiz.

Koʻp beriladigan savollar

Nega «üçü beş geçiyor», «üçe beş geçiyor» yoki «üçten beş geçiyor» emas?

Geçmek (oʻtmoq) bu yerda toʻgʻri toʻldiruvchi oladi, shuning uchun soat tushum kelishigida: vaqt uchni oʻtib ketyapti. Oʻzbekchadagi «uchdan oʻtdi» qolipi turkchaga koʻchmaydi. Var esa daqiqalarni keyingi soatga qarab sanaydi, shuning uchun u soat joʻnalishda: dörde beş var. TDK imlo qoʻllanmasi ham xuddi shu qolipni dokuzu beş geçe va yediye çeyrek kala misollarida ishlatadi.

Geçiyor va geçe, var va kala oʻrtasida qanday farq bor?

Geçiyor va var Saat kaç? savoliga javob beradi va hozirgi vaqtni bildiradi. Geçe va kala Saat kaçta? savoliga javob beradi va biror ish qachon boʻlishini bildiradi. Soatdagi kelishik ikkala holatda ham bir xil qoladi.

Turkiyada 24 soatlik vaqt ishlatiladimi?

Yozuvda ha: jadvallar, chiptalar, uchrashuvlar va rasmiy eʼlonlarda, masalan 17.30. Suhbatda koʻpchilik 12 soatlik vaqtni ishlatadi va aniqlik uchun sabah, akşam yoki gece qoʻshadi.

Turkiyada hamma joyda savdolashsa boʻladimi?

Yoʻq. Supermarketlar, tarmoq doʻkonlari va dorixonalarda narxlar qatʼiy. Ochiq bozorda bir nechta narsa olganda yumaloq summa soʻrashingiz mumkin, gilam, suvenir va koʻp ishlatilgan buyumlarda esa savdolashish kutiladi.

Sonlar A1 mavzusi, lekin üçü beş geçe va dörde çeyrek kala hatto B1 darajasidagi oʻquvchini ham oʻylantirib qoʻyadi. Ularni tez aytishga oʻrganish uchun ovoz chiqarib mashq qilish kerak. Buni Ceylan bilan sinab koʻrmoqchi boʻlsangiz, bepul sinov darsi uchun soʻrov qoldiring, u 20–30 daqiqa davom etadi va javobni bir kun ichida olasiz. Darajangizni oldindan bilish uchun bepul testni topshiring.