Turk tilida zamonlar: -iyor, -ir va -ecek farqi

Turk tilida hozir va kelajak haqida gapirish uchun uchta zamon bor. -iyor (gidiyorum) hozir boʻlayotgan yoki allaqachon kelishilgan ish uchun. Geniş zaman -ir/-er (giderim) odat, umumiy haqiqat, taklif va iltimos uchun. -ecek/-acak (gideceğim) esa reja va bashorat uchun. Oʻzbek tilida bu ishlarning koʻpini bitta shakl bajaradi: boraman ham «odatda boraman», ham «ertaga boraman» degani. Shuning uchun oʻzbek oʻquvchi -a/-y shaklini hamma joyda geniş zaman bilan tarjima qilib yuboradi.

Tez tanlash jadvali

Gapda ikkilansangiz, aslida nima demoqchi ekaningizni oʻylang:

Quyidagi jadvallarda bosh harf soʻzga qarab oʻzgaradigan tovushni bildiradi:

Jadvaldagi oʻzbekcha ustunga qarang. Odat, umumiy haqiqat va taklifda oʻzbekcha -a/-y shakli turkcha geniş zamonga juda yaqin, inglizlar qiynaladigan joyda siz bemalol oʻtasiz. Uchinchi qatordagi kelishilgan rejada oʻzbekcha boraman deysiz, turkcha esa -iyor yoki -ecek talab qiladi.

Hozirgi zamon -iyor: hozir, shu kunlarda va kelishilgan reja

-iyor zamoni (şimdiki zaman) davom etayotgan ishni bildiradi, oʻzbekcha -yap (kelyapman) yoki adabiy -moqda (kelmoqdaman) kabi. U hozirgi davr uchun toʻgʻri boʻlgan narsalarni ham qamraydi (Bu ay çok çalışıyorum, «Bu oy koʻp ishlayapman») va vaqt soʻzi bilan birga aniq belgilangan yaqin rejalarni ham: Akşam sinemaya gidiyoruz («Kechqurun kinoga boramiz»).

Turkcha -iyor oʻzbekchada -yap ishlatilmaydigan feʼllarda ham keladi. Biz seni sevaman, tushunaman, xohlayman, bilaman deymiz, turklar esa seni seviyorum, anlıyorum, istiyorum, biliyorum deydi. Oʻzbekcha qolip boʻyicha «severim», «anlarım», «isterim», «bilirim» deb yuborish oson, lekin bu shakllar boshqa maʼno beradi (pastda batafsil).

Qanday yasaladi

Feʼl oʻzagiga toʻrt variantli unli (ı, i, u, ü) va -yor qoʻshiladi, keyin shaxs qoʻshimchasi keladi. -yor qismining unlisi oʻzgarmaydi, shuning uchun undan keyingi qoʻshimchalar doim -um, -sun, -uz, -sunuz boʻladi. Bu unlilar uygʻunligiga boʻysunmaydigan kam sonli qoʻshimchalardan biri, oʻzbekcha -yap ham xuddi shunday oʻzgarmas.

Bir nechta tafsilot:

• a yoki e bilan tugaydigan oʻzaklarda bu unli torayadi. Turk Til Qurumining (TDK) unli torayishi qoidasi başla → başlıyor, izle → izliyor va de → diyor misollarini beradi, ye ham xuddi shunday yiyor boʻladi. Toraygan unli talaffuzda ham, yozuvda ham bor.
• ı, i, u yoki ü bilan tugaydigan oʻzaklarga shunchaki -yor qoʻshiladi: oku → okuyor, yürü → yürüyor.
• Baʼzi feʼllarda t harfi d ga yumshaydi: git → gidiyor, et → ediyor.
• Inkor uchun unlidan oldin -m- qoʻshiladi: gelmiyorum, yapmıyorum, okumuyorum.
• Soʻroq yuklamasi alohida yoziladi, TDKning mı/mi/mu/mü misollaridagi kabi (Okuyor muyuz?). Shunday qilib Geliyor musun? deb ajratib yozasiz, kelyapsanmi? dagidek qoʻshib emas.

Geniş zaman -ir/-er: odat, haqiqat, taklif va iltimos

Geniş zaman (soʻzma-soʻz «keng zaman») umuman toʻgʻri boʻlgan narsani bildiradi, aniq bir lahzani emas. U oʻzbekcha -a/-y shaklining (boraman, ichasiz) odat va taklif maʼnolariga mos keladi:

• odat: Hafta sonları geç kalkarım. (Dam olish kunlari kech turaman.)
• xarakter: Babam sigara içmez. (Dadam chekmaydi.)
• umumiy haqiqat: Kediler balık sever. (Mushuklar baliqni yaxshi koʻradi.)
• taklif: Ben hallederim. (Men hal qilaman.) Kahve alır mısınız? (Qahva olasizmi?)
• xushmuomala iltimos: Pencereyi açar mısınız? (Derazani ochib berasizmi?)
• yumshoq vaʼda: Akşam ararım. (Kechqurun qoʻngʻiroq qilaman.)

Geniş zaman va mı/mi bilan tuzilgan iltimosni doʻkon va idoralarda har kuni eshitasiz. U oʻzbekchadagi ichasizmi?, berasizmi? bilan deyarli bir xil qurilgan. Shunga oʻxshash tayyor iboralar turkcha salomlashish va kundalik iboralar maqolamizda bor.

Qanday yasaladi

Qoʻshimcha oʻzakning shakliga bogʻliq:

1. Unli bilan tugaydigan oʻzaklar -r oladi: oku → okur, bekle → bekler, ye → yer, de → der.
2. Undosh bilan tugaydigan koʻp boʻgʻinli oʻzaklar toʻrt variantli -ir oladi: çalış → çalışır, otur → oturur, getir → getirir, öğren → öğrenir.
3. Undosh bilan tugaydigan bir boʻgʻinli oʻzaklar -er/-ar oladi: yap → yapar, iç → içer, sev → sever, bak → bakar, git → gider.
4. Bir boʻgʻinli feʼllarning qisqa roʻyxati esa -ir oladi: al → alır, bil → bilir, bul → bulur, dur → durur, gel → gelir, gör → görür, kal → kalır, ol → olur, öl → ölür, san → sanır, var → varır, ver → verir, vur → vurur.

Bu roʻyxatni bir butun sifatida yodlang: alar va verer boshlangʻich bosqichdagi odatiy xatolar. Roʻyxatdagi koʻp feʼllar oʻzbekchada tanish: ol- (olmoq), bil- (bilmoq), ber-/ver- (bermoq), qol-/kal- (qolmoq), koʻr-/gör- (koʻrmoq).

Inkorning oʻz qolipi bor: qoʻshimcha -mez/-maz, faqat birinchi shaxsda z tushib qoladi: gelmem (kelmayman), gelmeyiz (kelmaymiz). Bu -maz sizga ham notanish emas: oʻzbekcha unutilmas turkcha unutulmaz bilan bir xil yasalgan.

Inkor soʻroq oʻzbekchadagidek taklif boʻlib eshitiladi: Bize gelmez misin? («Bizga kelmaysanmi?»).

Kelasi zamon -ecek/-acak: reja va bashorat

Kelasi zamon (gelecek zaman) qaror qilingan ish va kutilayotgan voqealar uchun: Yaz tatilinde İzmir'e gideceğim («Yozgi taʼtilda Izmirga boraman», yaʼni shunday qaror qildim), Bu akşam yağmur yağacak («Bugun kechqurun yomgʻir yogʻadi»). U geniş zamondan qatʼiyroq eshitiladi: arayacağım «albatta qoʻngʻiroq qilaman», ararım esa «qoʻngʻiroq qilib qoʻyaman» ga yaqin.

Bu qoʻshimcha oʻzbekchada ham uchraydi, faqat soʻz yasashda. Oʻzbekcha kelajak aynan kel + ajak, turkcha gelecek esa gel + ecek, maʼnosi ham bir xil. Boʻlajak (boʻlajak oʻqituvchi) ham turkcha olacak bilan bir xil yasalgan. Kundalik oʻzbek tilida esa reja uchun koʻpincha -moqchi (koʻchmoqchimiz) yoki oddiy -a/-y shakli ishlatiladi.

Qanday yasaladi

-ecek yoki -acak ikki variantli uygʻunlik boʻyicha qoʻshiladi. Unli bilan tugaydigan oʻzaklar oraga y oladi: oku → okuyacak, bekle → bekleyecek. Unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan oxirgi k harfi ğ ga yumshaydi, shuning uchun birinchi shaxs shakllari -eceğim va -eceğiz.

Xuddi shu TDK torayish qoidasida bu yerda bir nozik joy bor. Koʻpchilik başlayacak ni «başlıyacak» deb talaffuz qiladi, lekin yozuvda torayish koʻrsatilmaydi: toʻgʻri yozuv başlayacak, yaşayacak va izlemeyecek. Faqat demek va yemek toraygan unlini yozadi: diyecek va yiyecek. Soʻroq odatdagidek: Gelecek misin?

Ogʻzaki nutqda gelicem yoki yapıcam kabi qisqargan shakllarni eshitasiz. Doʻstlar bilan suhbatda ular normal, lekin xat va imtihonlarda toʻliq shaklni yozing. Bunday qisqarishlar haqida soʻzlashuv turk tili maqolamizda batafsil yozganmiz.

Uch zamon haqiqiy gaplarda qanday farqlanadi

Bitta oʻzbekcha gap maʼnosiga qarab turli turkcha zamonlarni talab qilishi mumkin.

«Ertaga Istanbulga boraman»

• Yarın İstanbul'a gidiyorum. Safar kelishilgan, chipta ehtimol olingan.
• Yarın İstanbul'a gideceğim. Reja yoki qaroringizni aytyapsiz.
• Yarın İstanbul'a giderim. Boʻsh va shartli, «ertaga borsam ham boʻladi», «ertaga borarman» kabi.

Demak oʻzbekcha boraman har doim ham giderim boʻlavermaydi: chipta olingan boʻlsa, gidiyorum deng.

«Chekasizmi?»

• Sigara içer misin? Odat haqida soʻraydi. Bu sigaret taklif qilish usuli ham.
• Sigara içiyor musun? «Hozir chekyapsanmi?» yoki «Shu kunlarda chekasanmi?» degan maʼnoni berishi mumkin.

«Menga yordam berasizmi?»

• Bana yardım eder misiniz? Xushmuomala iltimos, oʻzbekchadagi yordam berasizmi? ning aynan oʻzi.
• Bana yardım edecek misiniz? Niyat haqida soʻraydi («Yordam berasizmi, yoʻqmi?») va sabrsizlikdek eshitilishi mumkin.

«Qoʻngʻiroq qilaman»

• Ararım. Aniq vaqtsiz doʻstona vaʼda.
• Arayacağım. Aniq majburiyat, koʻpincha vaqt bilan: Saat beşte arayacağım.

Voqea allaqachon tugagan boʻlsa, oʻtgan zamon kerak. Turk tilida oʻtgan zamon: -di va -miş maqolasida oʻzingiz koʻrgan va eshitgan ish farqini oʻzbekcha -di, -ibdi va ekan bilan qiyoslab tushuntirganmiz.

Oʻzbeklarning odatiy xatolari

Bu xatolar asosan A1 va A2 darajada uchraydi.

1. Kelishilgan rejani geniş zamon bilan aytish. Yarın Ankara'ya giderim «balki borarman» kabi eshitiladi; chipta olingan boʻlsa, Yarın Ankara'ya gidiyorum deng.
2. Holat feʼllarida geniş zaman. «Men bilirim», «anlarım» deyish oʻrniga biliyorum, anlıyorum deng. İsterim «xohlayman» emas, koʻproq «bajonidil, olaman» degan javob: Çay ister misin? İsterim!
3. «Hozir» uchun geniş zaman. Şimdi televizyon izlerim odatdek eshitiladi; Şimdi televizyon izliyorum deng.
4. -yor dan keyin uygʻunlik qilish. Geliyorüm va görüyorsün degan shakllar yoʻq, chunki -yor dan keyin qoʻshimchalar doim -um, -sun, -uz, -sunuz.
5. Notoʻgʻri geniş zaman unlisi. Gelar, alar va yapır oʻrniga gelir, alır va yapar.
6. Inkor geniş zamonda z ni saqlash. Toʻgʻrisi gelmem va gelmeyiz, «gelmezim» yoki «gelmeziz» deyilmaydi.
7. -yor oldidan torayishni tashlab ketish: başlayor va yeyor oʻrniga başlıyor va yiyor.
8. Faqat nutqdagi torayishni yozish: başlıyacak va izlemiyecek oʻrniga başlayacak va izlemeyecek.
9. Undosh oʻzgarishlarini unutish. Gelecekim oʻrniga geleceğim, gitiyorum oʻrniga gidiyorum.

Har bir daraja tildan nimani kutishini turk tili darajalari A1 dan C2 gacha maqolamizda yozganmiz.

Koʻp beriladigan savollar

-iyor bilan geniş zaman oʻrtasida qanday farq bor?

-iyor hozir, joriy davrda yoki kelishilgan yaqin rejada boʻlayotgan ishni bildiradi. Geniş zaman esa odat, umumiy haqiqat, xarakter, taklif va xushmuomala iltimos uchun. Kahve içiyorum «qahva ichyapman», kahve içerim esa «qahva ichaman» (odatda) yoki «menga qahva boʻlsa boʻladi» degani.

-iyor ni odat uchun ishlatsa boʻladimi?

Ha. Kundalik nutqda Her gün yürüyorum («Har kuni yuraman») keng tarqalgan va toʻgʻri, ayniqsa hozirgi hayotingizga tegishli odatlar uchun. Geniş zamondagi Her gün yürürüm odatni umumiyroq va doimiyroq qilib koʻrsatadi.

Kelajak uchun qachon geniş zaman emas, -ecek ishlatiladi?

Qaror va bashorat uchun -ecek ishlating: Yarın erken kalkacağım. Taklif qilganda, rozi boʻlganda yoki yumshoq vaʼda berganda geniş zaman ishlating: Tamam, yarın gelirim.

Nega gelir, lekin yapar?

Undosh bilan tugaydigan bir boʻgʻinli feʼllar odatda -er/-ar oladi (yapar, gider), lekin oʻn uchta keng tarqalgan feʼl -ir oladi: alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, varır, verir, vurur.

Kelasi zamon «gelicem» deb yoziladimi?

Yoʻq. Gelicem koʻpchilikning bemalol suhbatdagi talaffuzi. Yozma shakli geleceğim.

Uchala zamonni jadvalda farqlash oson. Qiyini suhbatda, «ertaga boraman» deyish kerak boʻlgan oʻsha soniyada gidiyorumni tanlash. Buni Ceylan bilan 20–30 daqiqalik bepul sinov darsida mashq qilib koʻring: u xatoni oʻsha zahoti koʻrsatadi va qoidani turk yoki ingliz tilida tushuntiradi. Soʻrovga bir kun ichida javob beramiz. Darajangizni bilmasangiz, avval bepul daraja testidan oʻting.