Turk tilida hafta kunlari va oylar: oʻqilishi bilan

Turk tilida hafta kunlari: Pazartesi (dushanba), Salı (seshanba), Çarşamba (chorshanba), Perşembe (payshanba), Cuma (juma), Cumartesi (shanba) va Pazar (yakshanba). Oylar yanvardan dekabrgacha: Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık. Hafta Oʻzbekistondagidek dushanbadan boshlanadi.

Uchta kunni deyarli oʻrganmasangiz ham boʻladi: Çarşamba bizning chorshanba, Perşembe payshanba, Cuma esa juma. Oylar boshqa gap: Oʻzbekistonda ruscha nomlar (yanvar, fevral...) ishlatiladi, turkcha oylarning koʻpi esa umuman boshqa soʻzlar. Turkcha harflar hali notanish boʻlsa, yoningizda turk alifbosi va talaffuzi maqolasini ochib qoʻying.

Hafta kunlari

Jadvaldagi «oʻqilishi» ustuni oʻzbek lotin harflari bilan taxminiy. Unda i harfi ı oʻrnida ham keladi: turkcha ı oʻzbekcha qiz soʻzidagi qisqa, orqa iga yaqin.

Nomlar qanday tuzilganini bilsangiz, ular tez esda qoladi. Pazar forscha «bozor» soʻzidan, Pazartesi esa pazar ertesi, yaʼni «bozordan keyingi kun». Ertesi soʻzi oʻzbekcha erta, ertaga bilan qardosh, shuning uchun maʼnosini eslab qolish qiyin emas. Cuma arabcha «yigʻilish» soʻzidan, Cumartesi esa xuddi shu yoʻl bilan «jumadan keyingi kun». Çarşamba va Perşembe forscha «toʻrtinchi kun» va «beshinchi kun», Salı esa arabchadan kelgan (Nişanyan Sözlük har birining kelib chiqishini koʻrsatadi).

Eng koʻp adashtiradigan soʻz shu: **turkcha Pazar «yakshanba»**. Pazar «bozor» maʼnosida ham ishlatiladi, shuning uchun Pazar günü pazara gidiyoruz «Yakshanba kuni bozorga boramiz» degan gap mutlaqo normal. Yana bir tuzoq: oʻzbekcha shanba turkchada Cumartesi. Şenbe degan kun turkchada yoʻq.

Taqvim va telefon ilovalari qisqa shakllarni ishlatadi. Kunlar bilan birga keladigan soʻzlar:

Gün va hafta oʻzbekchaga juda yaqin. «Kecha» esa turkchada dün: turkcha gece «tun» degani, shuning uchun gece geldim «tunda keldim» boʻladi. Bunday soʻzlar oʻzbek va turk tillaridagi «aldoqchi» soʻzlar maqolasida jamlangan.

Yil oylari

Mart bir xil, Mayıs va Ağustos esa ruscha nomlarga oʻxshaydi. Qolganlarini yangidan yodlaysiz, ammo bir nechtasida oʻzbekcha yordam beradi. Ekim, Kasım, Aralık va Ocak 1945-yilda Turkiya parlamenti qabul qilgan 4696-sonli qonun bilan usmonli nomlar Teşrinievvel, Teşrinisani, Kanunuevvel va Kanunisani oʻrniga kirgan. Ekim «ekish» degani, oʻzbekcha ekmoq bilan bir ildiz: oktabr ekin ekiladigan oy. Aralık esa «oraliq, boʻshliq», oʻzbekcha oraliq bilan deyarli bir xil. Ocak soʻzining birinchi maʼnosi «oʻchoq», bu ham oʻzbekchaga yaqin.

Toʻrt fasl

Oxirgi ustunga qarang. Oʻzbekchada yozda, qishda deymiz, shuning uchun oʻzbek oʻquvchi yazda, kışta deb yuboradi. Turkchada esa yazın va kışın deyiladi. Buni eslab qolish uchun oʻzbekchadagi yozin-qishin (yil boʻyi) iborasini eslang: xuddi shu qoʻshimcha. Bahor va kuz odatdagi oʻrin-payt qoʻshimchasini oladi: ilkbaharda, sonbaharda. Fasl soʻzi turkchada mevsim (oʻzbekcha mavsum).

«Dushanba kuni» va «mayda» qanday aytiladi

Kun nomiga günü qoʻshiladi: pazartesi günü «dushanba kuni». Tuzilishi oʻzbekchadagidek, günü = kuni. Ogʻzaki nutqda günü tushib qolishi mumkin (Pazartesi geliyorum, Dushanba kuni kelaman), lekin günü bilan aytilgan shakl hech qachon xato boʻlmaydi. Har hafta takrorlanadigan ish uchun koʻplik qoʻshimchasi ishlatiladi: pazartesileri «dushanba kunlari, har dushanba».

Oyga oʻrin-payt qoʻshimchasi -da/-de/-ta/-te qoʻshiladi: mayısta (mayda), ekimde (oktabrda), ağustosta (avgustda). Qoʻshimcha unlilar uygʻunligiga boʻysunadi va s, t, ş kabi jarangsiz undoshdan keyin -ta/-te boʻladi. Oʻzbekchada esa -da oʻzgarmaydi: mayda, avgustda. Oy aniq sana bilan kelsa, bosh harf va apostrof oladi: 5 Mayıs'ta (5-mayda).

Sana: kun, oy, yil

Turkcha sana kun, oy, yil tartibida yoziladi va son oddiy sanoq son boʻlib qoladi. Oʻzbekchada 2-noyabr deb yozamiz va «ikkinchi noyabr» deb oʻqiymiz. Turkchada chiziqcha ham, tartib son ham yoʻq: 2 Kasım 2026 «iki Kasım iki bin yirmi altı» deb oʻqiladi. Rasmiy oʻzbekcha 2026-yil 2-noyabr tartibi ham turkchaga oʻtmaydi: yil oxirida keladi. Raqamlarda sana xuddi Oʻzbekistondagidek yoziladi: 2.11.2026. Biror ish shu sanada boʻlishini aytish uchun qoʻshimcha oyga qoʻshiladi: 12 Ekim'de (12-oktabrda). Sonlarning oʻzi turk tilida sonlar, soat va narxlar maqolasida.

TDKning bosh harf qoidasi kontekstga qarab oʻzgaradi. Aniq sanani bildiradigan kun va oy nomlari bosh harf bilan yoziladi: 29 Ekim 1923, 2 Kasım 2026 Pazartesi. Umumiy maʼnoda esa kichik harf bilan: her pazartesi (har dushanba), eylülde okullar açılır (sentabrda maktablar ochiladi). Oʻzbekchada oylar doim kichik harf bilan yoziladi, shuning uchun oʻzbek oʻquvchi koʻpincha 2 kasım deb yozadi. Turkchada bu xato.

Rasmiy, kundalik va norasmiy shakllar

Kun va oy nomlari uslubga qarab oʻzgarmaydi, lekin ularning atrofidagi iboralar oʻzgaradi.

Qanday soʻrash va javob berish kerak

Bugün ayın kaçı? tuzilishi jihatdan oʻzbekcha Bugun oyning nechanchi kuni? savoliga yaqin. Turkcha ay ham oʻzbekcha oy kabi «oy (osmondagi)» va «oʻttiz kunlik oy» degani.

Ish joyida, ustaning yonida:

A: Toplantı ne zaman? B: Perşembe günü, saat onda. A: Bu perşembe mi, haftaya perşembe mi? B: Haftaya. On iki Kasım'da. A: Tamam, not aldım.

Taʼtil haqida:

A: Memlekete ne zaman gidiyorsunuz? B: Temmuzda, ama ağustosta da birkaç gün izin alacağım. A: Yazın İstanbul çok sıcak oluyor. B: Evet, o yüzden kışın da gitmeyi düşünüyorum.

Memleket «vatan, oʻz yurt» degani, Turkiyada ishlaydigan va oʻqiydigan oʻzbeklar bu soʻzni koʻp eshitadi.

Oʻzbeklar uchun talaffuz maslahatlari

• C har doim jondagi j: Cuma «juma» deb oʻqiladi.
• Ç = ch, Ş = sh: Çarşamba «charshamba», Şubat «shubat».
• Nuqtasiz ı oʻzbekcha qizdagi qisqa i. Salı, Mayıs, Kasım va Aralık soʻzlarida shu tovush bor. Uni tildagi kabi aniq i bilan aytsangiz, aksent darhol seziladi.
• Ğ undosh sifatida oʻqilmaydi va oʻzbekcha gʻ ga oʻxshamaydi. Ağustos soʻzida oldingi ani choʻzadi: «aaustos».
• Eylül soʻzidagi ü: i deb ayting, lekin lablaringizni yumaloqlang.
• Qoʻsh undosh choʻzib aytiladi: Temmuz soʻzida m uzunroq, xuddi oʻzbekcha kattadagi t kabi.

Keng tarqalgan xatolar

• Sanada tartib son ishlatish. İkinci Kasım xato, iki Kasım deng. Bu oʻzbeklarda eng koʻp uchraydigan xato, chunki oʻzbekchada ikkinchi noyabr deymiz.
• Yazın va kışın oʻrniga yazda va kışta deyish.
• Sanadagi oy nomini kichik harf bilan yozish (5 mayıs'ta) yoki aksincha, har bir oy va kunni bosh harf bilan yozish. TDK mayısta va her pazartesini kichik harf bilan yozadi, aniq sana uchun esa bosh harf va apostrof: 5 Mayıs'ta.
• Pazar (yakshanba) va Pazartesi (dushanba)ni adashtirish, ayniqsa tez gapirilganda. Oxiridagi -tesiga quloq soling.
• Oʻzbekcha shanbani turkchaga koʻchirish. Shanba turkchada Cumartesi.

Koʻp beriladigan savollar

Turkiyada hafta qaysi kundan boshlanadi?

Dushanbadan, xuddi Oʻzbekistondagidek. Taqvimlar Pazartesi bilan boshlanadi, ish haftasi Pazartesidan Cumagacha davom etadi. Cumartesi va Pazar hafta sonu (dam olish kunlari) hisoblanadi.

Turkchada kun va oy nomlari bosh harf bilan yoziladimi?

Kontekstga bogʻliq. TDK ularni aniq sanani bildirganda bosh harf bilan yozadi: 15 Mayıs 2027 Cumartesi. Her cumartesi yoki mayısta hava güzel olur kabi umumiy gaplarda kichik harf bilan yoziladi.

«Pazartesi» yoki «Pazartesi günü»: qaysi biri toʻgʻri?

Ikkalasi ham toʻgʻri. Pazartesi günü toʻliq shakl, oʻzbekcha dushanba kuni bilan bir xil va hamma joyda ishlatiladi. Kundalik nutqda günü koʻpincha tushib qoladi: Pazartesi görüşürüz (Dushanba kuni koʻrishamiz).

«Kelasi oy» va «oʻtgan oy» qanday aytiladi?

Gelecek ay yoki önümüzdeki ay «kelasi oy», geçen ay «oʻtgan oy». Bu ay «shu oy».

Bu soʻzlar sizga birinchi marta ish joyida smena kelishganda, shifokorga yozilganda yoki ikamet uchun navbat olganda kerak boʻladi, va oʻshanda telefonda haftaya perşembe mi? deb qayta soʻrashga toʻgʻri keladi. Shunday suhbatlarni oldindan mashq qilish uchun bepul sinov darsiga yoziling, 20–30 daqiqa. Ungacha daraja testi bilan oʻzingizni tekshirib oling. Javobni bir kun ichida yuboramiz.