Türkçede -iyor, geniş zaman ve -ecek: hangisi ne zaman?

Türkçede şimdiyi ve geleceği anlatmak için üç zaman var ve her biri başka bir soruya cevap verir. Şu an olan ya da önceden ayarlanmış şeyler için -iyor (gidiyorum) kullanılır. Alışkanlıklar, genel gerçekler, teklifler ve kibar ricalar geniş zaman -ir/-er (giderim) alır. Planlar ve tahminler için -ecek/-acak (gideceğim) var. Hataların çoğu bu zamanları kendi dilindeki zamanlarla bire bir eşleştirmekten çıkar: kendi dilindeki şimdiki zaman her zaman giderim olmaz, **İngilizcedeki will de her zaman -ecek olmaz**.

Hızlı karar rehberi

Tablolardaki büyük harf, kelimeye göre değişen sesi gösterir:

Bir cümlede takılırsan, gerçekte ne söylemek istediğini düşün:

Yabancı öğrenciler geniş zamanı genelde az kullanır. Oysa geniş zaman alışkanlıkların yanında teklifleri, ricaları ve yumuşak sözleri de anlatır. Birçok dil bunları "-ebilir misin" ya da "-erim" anlamındaki başka yapılarla verir.

Kendi dilinle karşılaştır

Üç zamanın sınırları dilden dile değişir. Kendi dilindeki sistemi bilirsen hangi hatayı yapabileceğini de tahmin edersin.

• Özbekçe konuşanlar için geniş zaman tanıdıktır: kelaman hem alışkanlığı hem de geleceği anlatabilir. Şu an olan iş için Özbekçe -yap (kelyapman) kullanır, Türkçede bunun karşılığı -iyor'dur. Azerbaycan Türkçesindeki gəlirəm ise Türkçedeki geliyorum'a yakındır, gəlirəm'i gelirim diye çevirmemeye dikkat et.
• Rusça konuşanlar için tek bir şimdiki zaman, Türkçede iki zamana ayrılır: я иду bağlama göre gidiyorum da olabilir, giderim de. Rusça konuşuyorsan en çok zorlanacağın seçim büyük ihtimalle bu.
• Almanca konuşanlar Präsens ile hem şimdiyi, hem alışkanlığı, hem de zaman kelimesiyle geleceği anlatır: Ich fahre morgen nach Ankara. Türkçede bu son kullanım -iyor'a denk gelir: Yarın Ankara'ya gidiyorum.
• Farsça konuşanlar mi-ravam biçimini şimdi, alışkanlık ve yakın gelecek için kullanır. Konuşma dilindeki dāram mi-ravam ise -iyor'a çok yakındır. Khāham raft daha resmîdir, Türkçedeki -ecek gibi kararlı bir plan anlatır.
• Arapça konuşanlar muzari (yadhhabu) ile hem şimdiyi hem alışkanlığı anlatır. Sa- ya da sawfa ile kurulan gelecek, Türkçedeki -ecek'e yakındır.
• Çince konuşanların dilinde zaman eki yoktur. Zhèngzài (正在) -iyor'a, huì (会) ve yào (要) ise çoğu zaman -ecek'e yakındır. Měitiān (每天, her gün) ile kurulan alışkanlık cümleleri Türkçede genelde geniş zamanla söylenir.

Şimdiki zaman -iyor: şimdi, bu günlerde ve ayarlanmış planlar

-iyor zamanı (şimdiki zaman) şu an devam eden bir işi anlatır. Şu sıralar doğru olan şeyler için de kullanılır: Bu ay çok çalışıyorum. Ayrıca önceden ayarlanmış yakın gelecek planları anlatır, genelde bir zaman kelimesiyle: Akşam sinemaya gidiyoruz.

Türkçe -iyor'u bazı dillerde "sürekli" biçime girmeyen fiillerle de kullanır. Seni seviyorum, anlıyorum, istiyorum ve biliyorum tamamen normaldir.

Nasıl kurulur?

Fiil köküne dört biçimli bir ünlü (ı, i, u, ü), sonra -yor ve kişi eki eklenir. -yor'un ünlüsü hiç değişmez, bu yüzden ondan sonraki ekler her zaman -um, -sun, -uz, -sunuz olur. Bu, ünlü uyumuna uymayan az sayıdaki ekten biridir.

Birkaç ayrıntı:

• a ya da e ile biten kökler bu ünlüyü daraltır. Türk Dil Kurumunun (TDK) ünlü daralması kuralı başla → başlıyor, izle → izliyor ve de → diyor örneklerini verir. ye de aynı şekilde yiyor olur. Daralmış ünlüyü hem söyler hem yazarsın.
• ı, i, u ya da ü ile biten kökler sadece -yor alır: oku → okuyor, yürü → yürüyor.
• Bazı fiillerde t, d olur: git → gidiyor, et → ediyor.
• Olumsuz için ünlüden önce -m- eklenir: gelmiyorum, yapmıyorum, okumuyorum.
• Soru eki ayrı yazılır. TDK'nin mı/mi/mu/mü örneklerinde de böyledir (Okuyor muyuz?). Yani: Geliyor musun?

Geniş zaman -ir/-er: alışkanlıklar, genel gerçekler, teklifler ve ricalar

Geniş zaman, tek bir andan çok genel olarak doğru olanı anlatır. Şunlar için kullanırsın:

• alışkanlıklar: Hafta sonları geç kalkarım.
• karakter: Babam sigara içmez.
• genel gerçekler: Kediler balık sever.
• teklifler: Ben hallederim. Kahve alır mısınız?
• kibar ricalar: Pencereyi açar mısınız?
• yumuşak sözler: Akşam ararım.

Geniş zaman + mı/mi + siz kalıbını mağazalarda ve resmî dairelerde her gün duyarsın: Bakar mısınız? Bunun gibi başka kalıp sözler için Türkçe selamlaşma ve kalıp sözler yazımıza bakabilirsin.

Nasıl kurulur?

Ek, kökün yapısına göre değişir:

1. Ünlüyle biten kökler -r alır: oku → okur, bekle → bekler, ye → yer, de → der.
2. Ünsüzle biten ve birden fazla heceli kökler dört biçimli -ir alır: çalış → çalışır, otur → oturur, getir → getirir, öğren → öğrenir.
3. Ünsüzle biten tek heceli kökler -er/-ar alır: yap → yapar, iç → içer, sev → sever, bak → bakar, git → gider.
4. Kısa bir listedeki tek heceli fiiller ise -ir alır: al → alır, bil → bilir, bul → bulur, dur → durur, gel → gelir, gör → görür, kal → kalır, ol → olur, öl → ölür, san → sanır, var → varır, ver → verir, vur → vurur.

Bu listeyi bir bütün olarak ezberle. Başlangıçta en çok alar ve verer duyulur.

Olumsuzun kendi kalıbı var. Ek -mez/-maz, ama birinci kişide z düşer: gelmem, gelmeyiz.

Olumsuz soru bir davet gibi çalışır: Bize gelmez misin?

Gelecek zaman -ecek/-acak: planlar ve tahminler

Gelecek zaman, verdiğin kararlar ve olmasını beklediğin şeyler içindir: Yaz tatilinde İzmir'e gideceğim, Bu akşam yağmur yağacak. Geniş zamandan daha kesin duyulur. Arayacağım bir sözdür, ararım ise daha rahat bir "bir ara ararım" anlamı taşır.

Nasıl kurulur?

İki biçimli uyuma göre -ecek ya da -acak eklenir. Ünlüyle biten kökler araya y alır: oku → okuyacak, bekle → bekleyecek. Ünlüyle başlayan bir ek gelince sondaki k, ğ olur. Bu yüzden birinci kişi biçimleri -eceğim ve -eceğiz'dir.

Aynı TDK daralma kuralının burada bir inceliği var. Birçok kişi başlayacak kelimesini "başlıyacak" diye söyler, ama daralma yazıya geçirilmez: doğru yazımlar başlayacak, yaşayacak ve izlemeyecek'tir. Daralmış ünlü sadece demek ve yemek fiillerinde yazılır: diyecek, yiyecek. Sorular bilinen kalıbı izler: Gelecek misin?

Konuşmada gelicem ya da yapıcam gibi kısaltılmış biçimler duyarsın. Arkadaşlarla mesajlaşırken sorun değil, ama e-postalarda ve sınavlarda tam biçimi yaz. Bu biçimlerin hepsini konuşma dili ve yazı dili farkı yazımızda bulabilirsin.

Üç zaman gerçek cümlelerde nasıl ayrılır?

Kendi dilinde tek bir cümle, ne demek istediğine göre Türkçede farklı zamanlarla söylenebilir.

"Yarın İstanbul'a gidiyorum / giderim / gideceğim"

• Yarın İstanbul'a gidiyorum. Yolculuk ayarlandı, bilet büyük ihtimalle alındı.
• Yarın İstanbul'a gideceğim. Bir planı ya da kararı söylüyorsun.
• Yarın İstanbul'a giderim. Gevşek ve şarta bağlı: "Gerekirse yarın gidebilirim" gibi.

"Sigara içer misin, içiyor musun?"

• Sigara içer misin? Bir alışkanlığı sorar. Birine sigara teklif ederken de böyle denir.
• Sigara içiyor musun? "Şu an sigara mı içiyorsun?" ya da "Bu sıralar sigara içiyor musun?" anlamına gelebilir.

"Bana yardım eder misiniz, edecek misiniz?"

• Bana yardım eder misiniz? Kibar bir rica.
• Bana yardım edecek misiniz? Niyeti sorar ve sabırsız duyulabilir.

"Ararım, arayacağım"

• Ararım. Belli bir saati olmayan, samimi bir söz.
• Arayacağım. Kesin bir söz, çoğu zaman bir saatle: Saat beşte arayacağım.

Olay bitmişse geçmiş zaman gerekir. Türkçede -di ve -miş yazımız, kendi gördüğün şeyle duyduğun ya da çıkardığın şey arasındaki farkı anlatıyor.

Yabancıların sık yaptığı hatalar

Öğretmenler bu hataları, özellikle A1 ve A2'de, tekrar tekrar düzeltir.

1. Şu an olan iş için geniş zaman kullanmak. Şimdi televizyon izlerim bir alışkanlık gibi duyulur. Doğrusu: Şimdi televizyon izliyorum.
2. -yor'a ünlü uyumu uygulamak. Geliyorüm ve görüyorsün diye biçimler yoktur, çünkü -yor'dan sonra ekler her zaman -um, -sun, -uz, -sunuz olur.
3. Geniş zamanda yanlış ünlüyü seçmek. Gelar, alar ve yapır yerine gelir, alır ve yapar olmalı.
4. Olumsuz geniş zamanda z'yi korumak. Gelmezim ya da gelmeziz yok; doğrusu gelmem ve gelmeyiz.
5. -yor'dan önce daralmayı unutmak: başlayor ve yeyor yerine başlıyor ve yiyor olmalı.
6. Sadece konuşmada olan daralmayı yazmak: başlıyacak ve izlemiyecek yerine başlayacak ve izlemeyecek olmalı.
7. Ünsüz değişimini unutmak: Gelecekim yerine geleceğim, gitiyorum yerine gidiyorum olmalı.
8. Kendi dilindeki her gelecek anlamı için -ecek kullanmak. Teklifler ve o anki tepkiler geniş zaman alır: kapı çaldığında Ben bakarım dersin, Ben bakacağım dersen sanki önceden planlamışsın gibi duyulur.

Türkçe seviyeleri A1'den C2'ye yazımız, her seviyede dille neler yapabilmen gerektiğini anlatıyor.

Sık sorulan sorular

-iyor ile geniş zaman arasındaki fark ne?

-iyor şu an olanı, şu sıralar devam edeni ya da ayarlanmış yakın bir planı anlatır. Geniş zaman ise alışkanlıkları, genel gerçekleri, karakteri, teklifleri ve kibar ricaları anlatır. Kahve içiyorum şu an kahve içtiğini, kahve içerim ise kahve içen biri olduğunu ya da bir teklifi kabul ettiğini söyler.

Alışkanlıklar için -iyor kullanabilir miyim?

Evet. Günlük konuşmada Her gün yürüyorum çok yaygın ve doğrudur, özellikle şu sıralar hayatının parçası olan alışkanlıklar için. Geniş zamanla Her gün yürürüm dediğinde ise alışkanlığı daha genel ve kalıcı gösterirsin.

Gelecek için ne zaman -ecek, ne zaman geniş zaman kullanılır?

Kararlar ve tahminler için -ecek kullan: Yarın erken kalkacağım. Teklif ederken, kabul ederken ya da rahat bir söz verirken geniş zamanı kullan: Tamam, yarın gelirim.

Neden "gelir" ama "yapar"?

Ünsüzle biten tek heceli fiiller genelde -er/-ar alır (yapar, gider). Ama on üç yaygın fiil -ir alır: alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, varır, verir, vurur.

Gelecek zaman "gelicem" diye mi yazılır?

Hayır. Gelicem, birçok kişinin günlük konuşmada söylediği biçimdir. Yazılı biçim geleceğim'dir.

Bu üç zamanı karıştırdığını çoğu zaman karşındakinin yüzünden anlarsın: Ben bakacağım dediğinde biraz şaşırır. Öğretmenimiz Ceylan'ın ana dili Türkçe, Türkçe öğretimi alanında yüksek lisansı ve sekiz yıllık deneyimi var, dilbilgisini Türkçe ya da İngilizce anlatıyor. 20–30 dakikalık ücretsiz deneme dersinde seni konuşturup hangi zamanda takıldığını gösterir. Seviye testi de ücretsiz.