Замонҳои феъли туркӣ: -iyor, -ir ва -ecek барои тоҷикон

Барои ҳозира ва оянда дар туркӣ се замон ҳаст. -iyor (gidiyorum) барои он чи ҳозир рух медиҳад ё аллакай ба нақша гирифта шудааст, geniş zaman -ir/-er (giderim) барои одатҳо, ҳақиқатҳои умумӣ, пешниҳодҳо ва хоҳишҳои боадабона, ва -ecek/-acak (gideceğim) барои нақшаҳо ва пешгӯиҳо. Тоҷикзабон аз он пешпо мехӯрад, ки ҳар се шакл дар тоҷикӣ аксар вақт як «меравам» мешаванд, пас интихобро аз рӯи маъно кунед, на аз рӯи шакли тоҷикӣ.

Як «меравам», се замони туркӣ

Шакли «ме-»-и тоҷикӣ ҳам ҳозира, ҳам одат ва ҳам оянда аст. Туркӣ инҳоро ҷудо мекунад:

Санҷиши осон: агар дар тоҷикӣ «истода» гуфтан мумкин бошад («хӯрда истодаам»), -iyor лозим аст. Агар «ҳар рӯз», «одатан» ё «умуман» мувофиқ ояд, geniş zaman. Агар «-анӣ ҳастам» ё «хоҳам рафт» ҷо гирад, -ecek.

Агар русӣ донед, фарқи «иду» ва «хожу» каме ёрӣ медиҳад: якум ба -iyor, дуюм ба geniş zaman наздик аст, гарчанде ки баробарии пурра нест.

Замони ҳозира -iyor: ҳозир, ин рӯзҳо ва нақшаи муайян

Замони -iyor (şimdiki zaman) кори дар ҷараёнро тасвир мекунад, мисли «-а истодаам»-и тоҷикӣ. Он инчунин чизеро, ки дар давраи ҳозира дуруст аст (Bu ay çok çalışıyorum, «Ин моҳ бисёр кор мекунам»), ва нақшаҳои наздики аллакай муайянро, одатан бо калимаи вақт, дар бар мегирад: Akşam sinemaya gidiyoruz («Бегоҳ ба кино меравем»).

Туркӣ -iyor-ро бо феълҳое ҳам истифода мебарад, ки дар тоҷикӣ бо «истода» намеоянд. Seni seviyorum (туро дӯст медорам), anlıyorum (мефаҳмам), istiyorum (мехоҳам) ва biliyorum (медонам) комилан муқаррарианд.

Чӣ тавр сохта мешавад

Ба решаи феъл садоноки чортарафа (ı, i, u, ü) ва -yor илова кунед, баъд пасванди шахсро. Ҷузъи -yor садоноки худро ҳеҷ гоҳ иваз намекунад, бинобар ин пасвандҳои баъд аз он ҳамеша -um, -sun, -uz, -sunuz мебошанд. Ин яке аз суффиксҳои каме аст, ки ба ҳамоҳангии садонокҳо итоат намекунанд.

Дар хотир доред:

• Решаҳое, ки бо a ё e тамом мешаванд, ин садонокро танг мекунанд. Қоидаи тангшавии садонокҳо-и Анҷумани забони туркӣ (TDK) başla → başlıyor, izle → izliyor ва de → diyor-ро медиҳад, ва ye ҳамин тавр yiyor мешавад. Садоноки тангшударо ҳам мегӯед, ҳам менависед.
• Решаҳое, ки бо ı, i, u ё ü тамом мешаванд, танҳо -yor мегиранд: oku → okuyor, yürü → yürüyor.
• Баъзе феълҳо t-ро ба d нарм мекунанд: git → gidiyor, et → ediyor.
• Барои инкор пеш аз садонок -m- илова кунед: gelmiyorum, yapmıyorum, okumuyorum.
• Ҳиссачаи саволӣ ҷудо навишта мешавад, мисли мисолҳои TDK барои mı/mi/mu/mü (Okuyor muyuz?). Пас: Geliyor musun?

Geniş zaman -ir/-er: одат, ҳақиқати умумӣ, пешниҳод ва хоҳиш

Geniş zaman (айнан «замони васеъ») барои он чизест, ки умуман дуруст аст, бе вобастагӣ ба лаҳзаи ҳозира. Онро барои инҳо истифода мебаред:

• одат: Hafta sonları geç kalkarım. (Рӯзҳои истироҳат дер мехезам.)
• хислат: Babam sigara içmez. (Падарам сигор намекашад.)
• ҳақиқати умумӣ: Kediler balık sever. (Гурбаҳо моҳиро дӯст медоранд.)
• пешниҳод: Ben hallederim. (Ман ҳал мекунам.) Kahve alır mısınız? (Қаҳва мехӯред?)
• хоҳиши боадабона: Pencereyi açar mısınız? (Тирезаро кушода метавонед?)
• ваъдаи нарм: Akşam ararım. (Бегоҳ занг мезанам.)

Дар ҳар мисоли боло тоҷикӣ боз «ме-» мегӯяд, бинобар ин тоҷикзабон geniş zaman-ро аз ҳама камтар истифода мебарад ва ҳама ҷо -iyor мегузорад. Қолиби хоҳиш, яъне geniş zaman бо mı/mi ва siz, одоби ҳаррӯзаест, ки дар мағоза, идора ва сари кор мешунавед. Дар дастури мо дар бораи салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза ибораҳои бештари ин навъ ҳастанд.

Чӣ тавр сохта мешавад

Нишона аз шакли реша вобаста аст:

1. Решаҳое, ки бо садонок тамом мешаванд, -r мегиранд: oku → okur, bekle → bekler, ye → yer, de → der.
2. Решаҳои чандҳиҷоӣ, ки бо ҳамсадо тамом мешаванд, -ir-и чортарафа мегиранд: çalış → çalışır, otur → oturur, getir → getirir, öğren → öğrenir.
3. Решаҳои якҳиҷоӣ, ки бо ҳамсадо тамом мешаванд, -er/-ar мегиранд: yap → yapar, iç → içer, sev → sever, bak → bakar, git → gider.
4. Рӯйхати кӯтоҳи феълҳои якҳиҷоӣ ба ҷои он -ir мегиранд: al → alır, bil → bilir, bul → bulur, dur → durur, gel → gelir, gör → görür, kal → kalır, ol → olur, öl → ölür, san → sanır, var → varır, ver → verir, vur → vurur.

Ин рӯйхатро якҷоя ёд гиред: alar ва verer хатоҳои маъмули аввали омӯзиш мебошанд.

Инкор қолиби худро дорад: нишона -mez/-maz аст, вале шахси якум z-ро мепартояд: gelmem (намеоям), gelmeyiz (намеоем).

Саволи инкорӣ ҳамчун даъват кор мекунад: Bize gelmez misin? («Ба хонаи мо намеоӣ?»), мисли даъвати тоҷикӣ.

Замони оянда -ecek/-acak: нақша ва пешгӯӣ

Замони оянда (gelecek zaman) барои қарорҳое, ки кардед, ва чизҳое, ки интизоред, аст: Yaz tatilinde İzmir'e gideceğim («Дар таътили тобистон ба Измир рафтанӣ ҳастам»), Bu akşam yağmur yağacak («Имшаб борон меборад»). Дар тоҷикии адабӣ ин ба «хоҳам рафт» ва дар гуфтугӯ ба «рафтанӣ ҳастам» наздик аст, ва аз geniş zaman қатъитар садо медиҳад. Arayacağım «ҳатман занг мезанам» аст; ararım бештар «як занг мезанам».

Чӣ тавр сохта мешавад

-ecek ё -acak-ро аз рӯи ҳамоҳангии дутарафа илова кунед. Решаҳое, ки бо садонок тамом мешаванд, миёнҷии y мегиранд: oku → okuyacak, bekle → bekleyecek. Пеш аз пасванди садонокдор k-и охир ба ğ нарм мешавад, бинобар ин шаклҳои шахси якум -eceğim ва -eceğiz мебошанд.

Ҳамон қоидаи тангшавии TDK дар ин ҷо як нозукӣ дорад. Бисёриҳо başlayacak-ро «başlıyacak» талаффуз мекунанд, вале тангшавӣ навишта намешавад: имлои дуруст başlayacak, yaşayacak ва izlemeyecek аст. Танҳо demek ва yemek садоноки тангшударо менависанд: diyecek ва yiyecek. Саволҳо қолиби муқаррариро пайравӣ мекунанд: Gelecek misin?

Дар гуфтугӯ шаклҳои кӯтоҳро мешунавед, ба монанди gelicem ё yapıcam. Дар суҳбат бо дӯстон онҳо хубанд; дар мактуб ва имтиҳон шаклҳои пурраро нависед.

Се замон дар ҷумлаҳои воқеӣ

Як ҷумлаи тоҷикӣ вобаста ба маъно метавонад замонҳои гуногуни туркиро талаб кунад.

«Пагоҳ ба Истанбул меравам»

• Yarın İstanbul'a gidiyorum. Сафар муайян аст, шояд чипта ҳам харида шудааст.
• Yarın İstanbul'a gideceğim. Нақша ё қарорро мегӯед, мисли «рафтанӣ ҳастам».
• Yarın İstanbul'a giderim. Озод ва шартӣ, чизе мисли «пагоҳ рафта метавонам» ё «хайр, пагоҳ меравам».

«Сигор мекашед?»

• Sigara içer misin? Дар бораи одат мепурсад. Ҳамин тавр ба касе сигор пешниҳод ҳам мекунанд.
• Sigara içiyor musun? Метавонад маънои «Ҳозир сигор кашида истодаӣ?» ё «Ин рӯзҳо сигор мекашӣ?»-ро дошта бошад.

«Ба ман ёрӣ дода метавонед?»

• Bana yardım eder misiniz? Хоҳиши боадабона.
• Bana yardım edecek misiniz? Дар бораи нияти шумо мепурсад («Ёрӣ доданӣ ҳастед?») ва метавонад бесаброна садо диҳад.

«Занг мезанам»

• Ararım. Ваъдаи дӯстона бе вақти муайян.
• Arayacağım. Ӯҳдадории аниқ, аксар вақт бо вақт: Saat beşte arayacağım.

Вақте кор аллакай анҷом ёфтааст, шакли гузашта лозим аст. Дастури мо дар бораи замони гузашта дар туркӣ, -di ё -miş, фарқи «омад» ва «омадааст»-ро дар туркӣ шарҳ медиҳад.

Хатоҳои маъмул

Ин хатоҳо дар сатҳҳои A1 ва A2 бештар дида мешаванд.

1. Geniş zaman-ро барои «ҳозир» истифода бурдан. Şimdi televizyon izlerim ҳамчун одат садо медиҳад; гӯед Şimdi televizyon izliyorum.
2. Ба -yor ҳамоҳангӣ додан. Geliyorüm ва görüyorsün вуҷуд надоранд, зеро пас аз -yor пасвандҳо ҳамеша -um, -sun, -uz, -sunuz мебошанд.
3. Садоноки нодурусти geniş zaman. Gelar, alar ва yapır бояд gelir, alır ва yapar бошанд.
4. Нигоҳ доштани z дар инкори geniş zaman. Дуруст gelmem ва gelmeyiz аст, ҳеҷ гоҳ gelmezim ё gelmeziz.
5. Танг накардани садонок пеш аз -yor: başlayor ва yeyor бояд başlıyor ва yiyor бошанд.
6. Навиштани тангшавӣ, ки танҳо дар гуфтугӯ ҳаст: başlıyacak ва izlemiyecek бояд başlayacak ва izlemeyecek бошанд.
7. Фаромӯш кардани тағйири ҳамсадоҳо. Gelecekim бояд geleceğim бошад, ва gitiyorum бояд gidiyorum.
8. Ҳар «меравам»-ро -iyor кардан. Пешниҳод ва ҷавоби фаврӣ geniş zaman мегиранд: вақте занги дар садо медиҳад, «Ман мекушоям» Ben bakarım аст.

Дар дастури мо дар бораи сатҳҳои забони туркӣ аз A1 то C2 навиштаем, ки ҳар сатҳ аз шумо чӣ интизор дорад.

Саволҳои зуд-зуд додашаванда

Фарқи -iyor ва geniş zaman дар туркӣ чист?

-iyor он чиро тасвир мекунад, ки ҳозир, дар давраи ҷорӣ ё ҳамчун нақшаи наздики муайян рух медиҳад. Geniş zaman одат, ҳақиқатҳои умумӣ, хислат, пешниҳод ва хоҳишҳои боадабонаро тасвир мекунад. Kahve içiyorum «қаҳва нӯшида истодаам» аст; kahve içerim «қаҳва менӯшам» (умуман) ё «як қаҳва мехӯрам».

Оё -iyor-ро барои одат истифода бурдан мумкин?

Ҳа. Дар гуфтугӯи ҳаррӯза Her gün yürüyorum («Ҳар рӯз пиёда мегардам») маъмул ва дуруст аст, махсусан барои одатҳое, ки ҳоло ҷузъи зиндагии шумоянд. Geniş zaman-и Her gün yürürüm одатро умумитар ва доимитар нишон медиҳад.

Кай барои оянда ба ҷои geniş zaman -ecek-ро истифода барам?

-ecek-ро барои қарор ва пешгӯӣ истифода баред: Yarın erken kalkacağım. Geniş zaman-ро вақте истифода баред, ки пешниҳод мекунед, розӣ мешавед ё ваъдаи нарм медиҳед: Tamam, yarın gelirim.

Чаро «gelir», вале «yapar»?

Феълҳои якҳиҷоие, ки бо ҳамсадо тамом мешаванд, одатан -er/-ar мегиранд (yapar, gider), вале сездаҳ феъли маъмул -ir мегиранд: alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, varır, verir, vurur.

Оё замони оянда «gelicem» навишта мешавад?

Не. Gelicem тарзи талаффузи бисёриҳо дар гуфтугӯи одӣ аст. Шакли хаттӣ geleceğim аст.

Қоидаро аз ин саҳифа фаҳмидан мумкин, вале Ben bakarım-ро дар лаҳзаи лозимӣ бе фикр гуфтан машқ мехоҳад. Ҷейлан, муаллимаи мо, туркзабони модарзод, магистри таълими забони туркӣ ва ҳашт сол муаллими A1 то C2 аст; грамматикаро бо туркӣ ё англисӣ шарҳ медиҳад, онлайн, инфиродӣ ё дар гурӯҳҳои хурд. Дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқа ҷои хуби санҷидани ҳамин се замон аст, ва мо ба дархост дар 24 соат ҷавоб медиҳем. Сатҳатонро пешакӣ бо санҷиши ройгон донистан мумкин.