Алифбои туркӣ ва талаффуз: 29 ҳарф барои тоҷикон

Алифбои туркӣ 29 ҳарф дорад: 8 садонок ва 21 ҳамсадо. Хати лотинии туркӣ, ба гуфтаи Анҷумани забони туркӣ (Türk Dil Kurumu, TDK), 1 ноябри соли 1928 бо қонун қабул шудааст. Барои шумо ду чиз муҳим аст. Ҳар ҳарф танҳо як садо дорад, ва қариб ҳар садои туркӣ дар кириллии тоҷикӣ ҳамто дорад: ç ҳамон «ч», ş ҳамон «ш», c ҳамон «ҷ». Машқи ҷиддиро фақат ı, ö, ü ва ğ талаб мекунанд, ва ҳар яки онҳо дар поён алоҳида омадааст.

Алифбои туркӣ аз чӣ иборат аст

Дар алифбои туркӣ ҳарфҳои q, w ва x нестанд. Ба ҷояш шаш ҳарфи махсус ҳаст: ç, ğ, ı, ö, ş ва ü. i ва ı ду ҳарфи ҷудоянд, ва ҳар кадом ҳарфи калони худро дорад: i ва İ, ı ва I. Аз ин рӯ İstanbul бо нуқта дар болои ҳарфи калон навишта мешавад.

TDK дар Дастури имло (Yazım Kılavuzu) садонокҳоро a, e, ı, i, o, ö, u, ü ва ҳамсадоҳоро b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z номбар мекунад. Номи ҳамсадоҳо бо илова кардани e сохта мешавад: be, ce, çe, de. Танҳо ğ истисно аст: онро yumuşak ge, яъне «ге-и нарм» меноманд.

Доми аввал барои касе, ки бо кириллӣ мехонад

Чанд ҳарфи лотинӣ ба ҳарфҳои кириллӣ монанданд, вале садояшон тамоман дигар аст. Чашм зуд одат мекунад, ки C-ро «с» ва P-ро «р» хонад, барои ҳамин инҳоро аз рӯзи аввал ҷудо кунед:

Сатри охир бештар аз ҳама фаромӯш мешавад. Дар тоҷикӣ «е»-и аввали калима «йе» хонда мешавад, e-и туркӣ бошад ҳамеша мисли «э» садо медиҳад: ev (хона) «эв» аст.

Ҳамаи 29 ҳарф бо муодили тоҷикӣ

Муқоисаҳои поён тақрибӣ мебошанд. Садонокҳои туркӣ кӯтоҳ ва «тоза» ҳастанд ва дар забони туркии имрӯза садоноки дароз танҳо дар баъзе калимаҳои иқтибосӣ шунида мешавад.

Дар ин ҷадвал чанд калимаи шинос ҳаст: çay, şeker, zaman, renk, kalem. Онҳо аз форсӣ ва арабӣ ба туркӣ гузаштаанд. Рӯйхати пурраи чунин калимаҳо дар мақолаи Калимаҳои туркӣ, ки тоҷикон аллакай медонанд оварда шудааст.

Ҳарфҳои душвор: ı, ö, ü, ğ ва дигарон

ı (и-и бенуқта)

Дар тоҷикӣ чунин садо нест, ва аксар онро бо «и» иваз мекунанд. Агар русиро донед, кор осон аст: аз «ы» сар кунед, kız (духтар) ба «кыз» наздик аст. Агар не, «и» гӯед ва забонро бе гирд кардани лабҳо ба қафо кашед. Ин садоро барвақт дуруст кунед, чунки ı ва i калимаҳоро ҷудо мекунанд: kır «саҳро», вале kir «чирк»; kıl «мӯй», вале kil «гил».

ö ва ü

Ҳарду садонокҳои пешанд ва бо лабҳои гирд гуфта мешаванд. Барои ü «и» гӯед ва лабҳоро гирд кунед, гӯё ҳуштак кашиданӣ ҳастед, вале забонро наҷунбонед. Барои ö ҳамин корро бо «э» кунед. Ö ба «ӯ»-и тоҷикӣ каме наздик аст, аммо лабҳо бештар гирд ва забон бештар ба пеш аст. Ҷуфтҳои кӯтоҳ ёрӣ медиҳанд: üç (се) ва uç (нӯг), göl (кӯл) ва gol (гол), öl (бимир) ва ol (бош).

ğ (yumuşak ge)

Шакли ğ ба «ғ» монанд аст, ва тоҷикзабон беихтиёр «ғ» мегӯяд. Аммо ğ ҳеҷ гоҳ «ғ» ё «г» хонда намешавад, ва ягон калимаи туркӣ бо он сар намешавад. Кораш аз ҳарфҳои ҳамсоя вобаста аст:

• Пас аз a, ı, o, u садоноки пешинро дароз мекунад: dağ (кӯҳ) «да:» шунида мешавад, на «дағ»; soğuk (хунук) «со:ук».
• Байни ду садоноки якхела онҳо ба як садоноки дароз табдил меёбанд: ağaç (дарахт) «а:ач».
• Пас аз e, i, ö, ü аксар вақт ба «й»-и сабук монанд аст: öğretmen (муаллим) ба öyretmen ва değil (не, нест) ба «дейил» наздик аст.

ç, ş ва c

Ин се ҳарф барои шумо осонанд: ç «ч», ş «ш» ва c «ҷ» аст, мисли çay (чой), şeker (шакар), cuma (ҷумъа), cevap (ҷавоб). Фақат c-ро ҳеҷ гоҳ «с» нахонед. Иваз кардани ин ҳарфҳо маъноро дигар мекунад: çam «санавбар» аст, вале cam «шиша»; şiş «сих», вале sis «туман».

k ва h: «қ» ва «х» дар туркӣ нестанд

Дар тоҷикӣ «к» ва «қ», инчунин «х» ва «ҳ» садоҳои гуногунанд, дар туркӣ бошад танҳо k ва h ҳаст. Қалам kalem, қаҳва kahve, хабар haber ва ҳисоб hesap навишта мешаванд. Онҳоро бо «к»-и оддӣ ва «ҳ»-и сабук гӯед. «Қ»-и чуқур ва «х»-и ҳалқӣ туркиро бегона месозанд.

Садонокҳо: ду гурӯҳе, ки грамматикаро идора мекунанд

Садонокҳои туркӣ ба гурӯҳҳои аниқ тақсим мешаванд, ва TDK онҳоро дар ҷадвал нишон медиҳад: садонокҳои қафо a, ı, o, u ва садонокҳои пеш e, i, ö, ü. Ҳар гурӯҳ боз ба гирд ва ғайригирд тақсим мешавад (TDK, Yazım Kılavuzu).

Ин ҷадвал ба грамматика ҳам дахл дорад. Аз он ҳамоҳангии садонокҳо вобаста аст, яъне қоидае, ки муайян мекунад суффикс -lar бошад ё -ler, -da бошад ё -de: evler (хонаҳо), вале kitaplar (китобҳо). Дар тоҷикӣ ҷамъ ҳамеша «-ҳо» аст, аммо дар туркӣ суффикс ба садоноки охири калима мутобиқ мешавад. Қоидаҳои пурра дар дастури ҳамоҳангии садонокҳо дар туркӣ оварда шудаанд.

Боз ду нукта:

• Садонокҳо кӯтоҳ ва устуворанд. «А»-и туркӣ «а»-и тоҷикист, вале ба «о» намегузарад: kitap «китап» хонда мешавад ва zaman «заман».
• Садоноки дароз танҳо дар баъзе калимаҳои арабӣ ва форсӣ вомехӯрад, масалан şair (шоир) ё sade (сода), ва одатан дар навишт нишон дода намешавад. TDK дар чанд калима аломати â, î, û-ро истифода мебарад, то онҳоро аз ҳам фарқ кунад: hala (амма) ва hâlâ (ҳанӯз), kâğıt (коғаз). Ин ҳарфи иловагӣ нест, танҳо аломат дар болои a, i ё u аст.

Нуктаҳо дар бораи ҳамсадоҳо

• Ҳамсадоҳои дугона дарозтар гуфта мешаванд. Elli (панҷоҳ) «л»-и дарозтар аз eli (дасти ӯ) дорад, ва anne (модар) «ан-не» аст, на «а-не». Дар тоҷикӣ ҳам ҳамин тавр аст: «аммо», «ҳаммом».
• Ҳарфи охири b, c, d, g дар бисёр калимаҳо сахт мешавад. Дастури имлои TDK шарҳ медиҳад, ки калимаҳои иқтибосӣ ба монанди kitap (аз kitab) бо ҳамсадои сахт тамом мешаванд ва пеш аз садонок боз нарм мешаванд: kitap, вале kitabı (китоби ӯ). Пас «китоб»-и тоҷикӣ дар туркӣ kitap мешавад, ва «ҳисоб» hesap.
• «Р»-и охири калима нарм аст. Бисёриҳо онро бо каме нафас, қариб пичир-пичиркунон мегӯянд: bir (як), var.
• H ҳамеша шунида мешавад, мисли «ҳ»-и тоҷикӣ: kahve (қаҳва), sabah (субҳ).
• V гоҳо нарм мешавад. Байни садонокҳо ва пас аз o ё u «в» бо лабҳои суст гуфта мешавад, бинобар ин tavuk (мурғ) метавонад ба «тауук» наздик шунида шавад.

Зада дар куҷост

Дар аксари калимаҳои туркӣ зада ба ҳиҷои охир меафтад ва бо ҳар суффикс ба охир мегузарад: ki-TAP, ki-tap-LAR, ki-tap-la-RIM (китобҳои ман). Ҳарфҳои калон ҳиҷои зададорро нишон медиҳанд. Дар исмҳои тоҷикӣ ҳам зада аксаран дар охир аст, пас ин ба шумо шинос менамояд. Истисноҳо ҳам ҳастанд:

• Номҳои ҷойҳо аксар вақт задаро пештар доранд: AN-ka-ra, is-TAN-bul, TÜR-ki-ye.
• Бисёр калимаҳои иқтибосӣ задаи худро нигоҳ медоранд: lo-KAN-ta (тарабхона), FAB-ri-ka (корхона).
• Чанд калимаи ҳаррӯза задаро дар ҳиҷои аввал доранд: E-vet (ҳа), NE-re-de (дар куҷо), ŞİM-di (ҳозир), MER-ha-ba (салом).
• Баъзе суффиксҳо зада қабул намекунанд, бинобар ин ҳиҷои пеш аз онҳо зададор мешавад. Суффикси инкории -ma/-me яке аз онҳост: GEL-me-di (наомад), муқоиса кунед бо gel-Dİ (омад). Ҷузъи саволии mi низ чунин аст: дар Geliyor mu? зада ба -YOR меафтад.

Задаи туркӣ аз задаи русӣ сабуктар аст, ва агар онро каме нодуруст гузоред, шуморо одатан мефаҳманд. Садоноки нодуруст бошад, нофаҳмии бештар меорад. Пас вақти машқро аввал ба ı, ö, ü ва ğ диҳед.

Чӣ тавр машқ кунем

1. Ҷадвали болоро ҳар рӯз ду маротиба, як ҳафта, ҳарф ба ҳарф баланд хонед.
2. Ҷуфтҳои кӯтоҳро такрор кунед: kır/kir, üç/uç, göl/gol, çam/cam, şiş/sis.
3. Матнҳои кӯтоҳи воқеиро баланд хонед: лавҳаҳо, менюҳо, бастаҳои маҳсулот. Навишт ба талаффуз мувофиқ аст, ва шумо туркиро хеле пеш аз фаҳмидан дуруст хонда метавонед.
4. Овози худро сабт кунед ва бо гуфтори соҳибзабон муқоиса кунед.

Пас аз он ки баланд хонданро ёд гирифтед, қадами навбатӣ гуфтугӯҳои ҳаррӯза аст. Дастури салом ба туркӣ ва ибораҳои ҳаррӯза ибораҳои аввалинро медиҳад, мақолаи Забони туркӣ барои зиндагӣ ва кор дар Туркия ибораҳоро барои бонк, дорухона ва бозор пешниҳод мекунад, ва дар интихоби муаллими забони туркӣ мебинед, ки ба чӣ диққат додан лозим аст.

Як мушкил бо сабти овоз ҳал намешавад: одам омехта кардани ı ва i-и худро аксар вақт намешунавад. Инро гӯши дигар зудтар пай мебарад.

Саволҳои маъмул

Алифбои туркӣ чанд ҳарф дорад?

1. TDK 8 садонок ва 21 ҳамсадоро ҳисоб мекунад. Аломати â, î, û ҳарфи иловагӣ нест.

Оё талаффузи туркӣ барои тоҷикон душвор аст?

Аксаран не. Навишт мунтазам аст, ҳар ҳарф хонда мешавад, ва ç, ş, c, j дар тоҷикӣ муодили аниқ доранд. Машқро садоҳои ı, ö, ü ва ğ-и хомӯш талаб мекунанд. Барои манзараи умумӣ мақолаи забони туркиро чанд моҳ омӯхтан мумкин-ро хонед.

ğ-ро чӣ тавр талаффуз мекунанд?

Ҳамчун ҳамсадо не, ва ҳеҷ гоҳ ҳамчун «ғ». Ğ садоноки пешинро дароз мекунад (dağ «да:» шунида мешавад) ё пас аз e ва i ба «й»-и нарм монанд аст.

Фарқи i ва ı дар чист?

Ин ду ҳарфи ҷудоянд. İ/i «и» аст, I/ı садои қафои ғайригирд, наздик ба «ы»-и русӣ. Онҳо калимаҳоро фарқ мекунанд, масалан kir (чирк) ва kır (саҳро).

Чаро c ҳамчун «ҷ» хонда мешавад?

Ҳангоми қабули алифбои лотинӣ дар соли 1928 ба ҳарфи c ҳамин садо дода шуд. Аз он вақт c ҳамеша «ҷ» аст, мисли cuma (ҷумъа) ё cami (масҷид).

Ҷейлан Мерич (Ceylan Meriç), муаллимаи мо, туркзабони модарзод аст, унвони магистрӣ дар таълими забони туркӣ дорад ва 8 сол боз дарс медиҳад. Дар дарси озмоишии ройгони 20–30 дақиқаӣ ӯ ı, ö, ü-и шуморо гӯш карда, бо туркӣ ё англисӣ мегӯяд, ки чӣ дуруст аст ва чӣ не. Агар сатҳи худро надонед, аввал санҷиши ройгон-ро супоред. Ба дархост дар давоми 24 соат ҷавоб медиҳем.