Damlaya damlaya göl olur. Buni oʻqigan oʻzbek darrov «Tomchi-tomchi koʻl boʻlur» deydi, va toʻgʻri aytadi. Turk va oʻzbek tillari bir oiladan, shuning uchun koʻp maqollar ikkala tilda deyarli bir xil. Oʻzbekcha bilganingiz uchun bu mavzuning yarmini oʻrganib boʻlgansiz.

Turkchada maqol atasözü (koʻpligi atasözleri, «ota-bobolar soʻzi»), ibora esa deyim (koʻpligi deyimler) deyiladi. Quyida eng koʻp ishlatiladigan 24 tasi: soʻzma-soʻz tarjimasi, asl maʼnosi va oʻzbekcha muqobili bilan. Maʼnolar TDK lugʻati boʻyicha berilgan, uning Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (Maqollar va iboralar lugʻati) boʻlimi Turkiyadagi asosiy manba. ö, ı va ğ harflari hali notanish boʻlsa, turk alifbosi va talaffuzi maqolasi yordam beradi.

Atasözü va deyim: farqi nimada

Atasözü maslahat beradigan yoki umumiy haqiqatni aytadigan toʻliq gap, xuddi oʻzbekcha maqol kabi. Uning shakli oʻzgarmaydi, uni aynan keltirasiz: Dost acı söyler har doim Dost acı söyler boʻlib qoladi.

Deyim koʻchma maʼnoli turgʻun birikma, odatda feʼl bilan tugaydi va bu feʼl tuslanadi. Kılı kırk yarmak (qilni qirqqa yormoq) gapda kılı kırk yarıyorsun (juda mayda-chuydaga berilyapsan) boʻladi. Oʻzbekchada ham shunday: «quloq solmaslik» gapda «quloq solmadi» shakliga kiradi.

	Atasözü (maqol)	Deyim (ibora)
Shakli	toʻliq gap, oʻzgarmaydi	birikma, zamon va shaxsga qarab oʻzgaradi
Vazifasi	maslahat, xalq tajribasi	obrazli tasvir
Misol	Acele işe şeytan karışır.	ağzı kulaklarına varmak

14 ta mashhur turkcha maqol

Maqol	Soʻzma-soʻz	Asl maʼnosi	Oʻzbekchada
Damlaya damlaya göl olur.	Tomib-tomib koʻl boʻladi.	Kichik miqdorlar yigʻilib katta boʻladi.	Tomchi-tomchi koʻl boʻlur.
Ayağını yorganına göre uzat.	Oyogʻingni koʻrpangga qarab uzat.	Daromadingizga qarab sarflang.	Oyogʻingni koʻrpangga qarab uzat.
Sakla samanı, gelir zamanı.	Somonni saqla, vaqti keladi.	Hozir keraksiz koʻringan narsa bir kun asqotadi.	Aniq muqobili yoʻq, maʼnosi «asrab qoʻy, bir kun kerak boʻladi»
Üzüm üzüme baka baka kararır.	Uzum uzumga qarab-qarab qorayadi.	Birga yurgan odamlar bir-birining odatini oladi.	Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar.
Bir elin nesi var, iki elin sesi var.	Bir qoʻlda nima bor, ikki qoʻlda ovoz bor.	Birgalikda ishlasangiz, natijaga erishasiz.	Birlashgan oʻzar, birlashmagan toʻzar.
Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.	Shirin til ilonni inidan chiqaradi.	Yumshoq soʻz eng qaysar odamni ham koʻndiradi.	Yaxshi gap bilan ilon inidan chiqar.
Dost acı söyler.	Doʻst achchiq gapiradi.	Haqiqiy doʻst kamchiligingizni yuzingizga aytadi.	Doʻst achitib gapirar, dushman kuldirib.
Ağaç yaşken eğilir.	Daraxt hoʻlligida egiladi.	Odamni yoshligida tarbiyalash oson.	Yoshlikda olgan bilim toshga oʻyilgan naqsh (maʼnosi yaqin).
Sabreden derviş muradına ermiş.	Sabr qilgan darvesh muradiga yetibdi.	Kuta olgan odam istaganiga erishadi.	Sabr tagi sariq oltin.
Acele işe şeytan karışır.	Shoshilinch ishga shayton aralashadi.	Shoshib qilingan ish buziladi.	Shoshgan qiz erga yolchimas.
Ak akçe kara gün içindir.	Oq tanga qora kun uchun.	Topgan pulingizni qiyin kunlar uchun asrang.	Oq oqcha qora kun uchun.
Gülü seven dikenine katlanır.	Gulni sevgan tikaniga chidaydi.	Biror narsani sevish uning qiyinchiligini ham qabul qilish demak.	Gul tikansiz boʻlmas.
Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur.	Togʻ togʻga qovushmas, inson insonga qovushar.	Qanchalik uzoqda boʻlmasin, odamlar bir kun yana uchrashadi.	Togʻ togʻ bilan uchrashmas, odam odam bilan uchrashar.
Ne ekersen onu biçersin.	Nima eksang, shuni oʻrasan.	Nima bersangiz, shuni olasiz.	Nima eksang, shuni oʻrasan.

Ayağını yorganına göre uzat va Ak akçe kara gün içindir oʻzbekchadagi bilan soʻzma-soʻz bir xil: ayak oyoq, ak akçe oq oqcha, kara gün qora kun. Ikkalasini ham koʻpincha pul haqidagi suhbatda eshitasiz. Ota-onalar ularni farzandlariga aytadi, gazetalarda esa oila byudjeti haqida yozganda keltiriladi.

Bitta tuzoq bor: Bir elin nesi var maqolidagi el «qoʻl» degani, uni «bir xalqda nima bor» deb tushunib qolmang.

Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur ni kutilmaganda tanish odamni uchratganda yoki yana koʻrishishni istagan odam bilan xayrlashayotganda aytishadi.

10 ta keng tarqalgan turkcha ibora

Ibora	Soʻzma-soʻz	Asl maʼnosi	Oʻzbekchada
ağzı kulaklarına varmak	ogʻzi qulogʻiga yetmoq	juda xursand boʻlmoq	ogʻzi qulogʻida
burnu havada (olmak)	burni havoda	kibrli, oʻzini katta tutadigan	burnini koʻtarib yuradi
kılı kırk yarmak	qilni qirqqa yormoq	har bir mayda narsani tekshirmoq	qilni qirq yormoq
ağzında bakla ıslanmamak	ogʻzida bob hoʻl boʻlmaydi	sir saqlay olmaydi	ogʻzi boʻsh
ateş pahası	olov narxi	juda qimmat	narxi osmonda
pabucu dama atılmak	kavushi tomga otilmoq	oʻrnini yaxshiroq kishi egallamoq	chetga surilib qolmoq
kafa dengi	kallasi teng	siz kabi fikrlaydigan odam	fikrdosh, gapi gapiga toʻgʻri keladi
göz atmak	koʻz otmoq	tez koʻzdan kechirmoq	koʻz tashlamoq
kulak asmamak	quloq osmaslik	maslahatga eʼtibor bermaslik	quloq solmaslik
dört gözle beklemek	toʻrt koʻz bilan kutmoq	intiqlik bilan kutmoq	koʻzi toʻrt boʻlib kutmoq

Iboralarning koʻpi oʻzbekchadagi bilan bir xil tana aʼzolariga tayanadi: ağız ogʻiz, kulak quloq, göz koʻz. Dört gözle beklemek va «koʻzi toʻrt boʻlib kutmoq» deyarli bir ibora.

Ateş pahası bozorda koʻp eshitiladigan ibora. Domatesler ateş pahası! «Pomidorning narxi osmonda!» degani. Sotuvchi keyin aytadigan narxni tushunish uchun turk tilida sonlar, soat va narxlar maqolasini oʻqing.

Göz atmak ishda ham kerak boʻladi: Rapora bir göz atar mısınız? (Hisobotga bir koʻz tashlab bera olasizmi?) Bu betaraf va xushmuomala ibora, rahbarga ham aytsa boʻladi.

Qachon ishlatish kerak

Iboralar deyarli har qanday vaziyatga mos. Göz atmak va dört gözle beklemek xatlarda ham, yangiliklarda ham uchraydi. Ağzında bakla ıslanmamak va burnu havada esa ogʻzaki va biroz tanqidiy. Ularni boshqa odam haqida gapirganda ishlating, suhbatdoshingizning yuziga aytmang.

Maqol esa kattalarning nasihatidek eshitiladi. Bu bizga tanish: oʻzbek oilasida ham yoshi kattaga maqol bilan nasihat qilish odobdan emas. Turklar ham shunday his qiladi. Doʻstlar orasida va inshoda maqol juda oʻrinli, mualliflar koʻpincha fikrini maqol bilan boshlaydi yoki yakunlaydi.

Maqoldan oldin odatda qisqa kirish aytiladi:

Atalarımız boşuna dememiş: ... Ota-bobolarimiz bekorga aytmagan: ...
Ne demişler? ... Nima deyishgan? ...
Dedikleri gibi, ... Aytishganidek, ...

Tarçın mushugi gul ustidagi kichik yomgʻir bulutiga va choy piyolasidagi baliqqa hayron boʻlib qaramoqda

Kimdir maqol aytsa, qanday javob beriladi

Odatda rozilik bildiriladi. Aynen öyle (xuddi shunday) va Çok doğru (juda toʻgʻri) har doim oʻrinli. Kimdir sizga Sabreden derviş muradına ermiş desa, jilmayib İnşallah deb javob berish eng odatiy usul. Bu soʻz sizga tanish (inshoolloh), Turkiyada uni dindor boʻlmagan odamlar ham oddiy ibora sifatida ishlatadi.

Mavzuga mos boshqa maqol bilan javob berishingiz ham mumkin. Suhbat shu bilan iliq davom etadi, chet ellik oʻquvchi shunday javob bersa, turklar buni sezadi. Oʻzbekcha maqollarni bilganingiz shu yerda asqotadi.

Oʻzbekzabonlar uchun talaffuz maslahatlari

Ö oʻzbek adabiy tilida yoʻq. Lablaringizni «o» uchun yumaloqlang-u, «e» deng: göl, söyler, sözleri. Uni «oʻ» deb talaffuz qilmang.
Ğ ni oʻzbekcha gʻ kabi aytmang: u umuman eshitilmaydi, faqat oldingi unlini choʻzadi. Dağ «dogʻ» emas, «daa» deb aytiladi, ağaç esa «aach». Oʻzbeklarning eng koʻp qiladigan xatosi shu.
ı oʻzbekcha qiz, qil soʻzlaridagi «i»ga yaqin: qisqa va lablar yoyilmagan. kılı, ağzı soʻzlarida eshitiladi.
Ohangni saqlang. Koʻp maqollar qofiyali (sakla samanı, gelir zamanı), ularni oʻzbekcha maqollardek tekis, vergulda qisqa toʻxtab ayting.

Koʻp uchraydigan xatolar

Maqoldagi soʻzlarni oʻzgartirish. Damlaya damlaya deniz olur (dengiz boʻladi) turkning qulogʻiga gʻalati eshitiladi. Turgʻun shaklni saqlang.
Oʻzbekcha maqolni turkchaga soʻzma-soʻz koʻchirish. Ayrimlari mos keladi, lekin hammasi emas. «Shoshgan qiz erga yolchimas»ni turk tushunmaydi, uning oʻrniga Acele işe şeytan karışır deng.
Iboralarni tuslamaslik. Ağzı kulaklarına vardı (juda xursand boʻldi) deng, gap oʻrtasida ağzı kulaklarına varmak demang.
Tanqidiy iborani oʻzingiz haqingizda ishlatish. Burnum havada («burnim havoda») oʻzi haqida aytiladigan gap emas.

Ikkita qisqa dialog

Uyda:

Ona: Bu ay çok harcadık. Ayağını yorganına göre uzat, oğlum. (Bu oy koʻp sarfladik. Oyogʻingni koʻrpangga qarab uzat, oʻgʻlim.)
Oʻgʻil: Haklısın anne. Damlaya damlaya göl olur, biraz biriktireyim. (Toʻgʻri aytasiz, ona. Tomchi-tomchi koʻl boʻlur, biroz yigʻay.)

Ishda:

Selin: Sunuma bir göz atar mısın? Yarın patrona göstereceğim. (Taqdimotimga bir koʻz tashlaysanmi? Ertaga boshliqqa koʻrsataman.)
Siz: Tabii. Ama kılı kırk yarmayacağım, merak etme. (Albatta. Xavotir olma, qilni qirq yormayman.)
Selin: Sağ ol! Toplantıyı dört gözle bekliyorum. (Rahmat! Majlisni koʻzim toʻrt boʻlib kutyapman.)

Turkcha maqollarga oʻxshash, lekin boshqa maʼnodagi soʻzlar oʻzbek va turk tillaridagi aldoqchi soʻzlar maqolasida. Doʻstlar orasidagi soʻzlar turkcha jargon soʻzlar maqolasida, kundalik asosiy iboralar esa turkcha salomlashish va kundalik iboralar maqolasida.

Koʻp beriladigan savollar

Eng mashhur turkcha maqol qaysi?

Rasmiy reyting yoʻq, lekin Damlaya damlaya göl olur va Ayağını yorganına göre uzat har bir turk bolaligidan biladigan maqollar qatorida.

Turkcha maqolning maʼnosini qayerdan tekshirsam boʻladi?

TDKning sozluk.gov.tr onlayn lugʻatidan. Uning Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü boʻlimida har bir maqol va iboraning maʼnosi turkcha tushuntirilgan.

Turkcha iboralar imtihonda keladimi?

Daraja oshgani sari ularning ahamiyati ortadi. Yevropa Kengashining CEFR qoʻshimcha jildi C1 darajadagi oʻrganuvchi keng doiradagi iboralar va ogʻzaki ifodalarni taniy olishini kutadi, shuning uchun ular yuqori darajadagi oʻqish va tinglash topshiriqlarida uchraydi. Bu imtihonlar nimani tekshirishi TÖMER yoki TYS maqolasida tushuntirilgan.

Boshlovchilar maqol oʻrganishi kerakmi?

Bir nechtasini erta tanib olish foydali. Ularni oʻzingiz ishlatishingiz taxminan B1 darajada, feʼllarni oʻylamasdan tuslay boshlaganingizda tabiiy boʻladi.

Turkcha maqolning maʼnosini oʻzbek oʻquvchi bir qarashda tushunadi. Uni suhbatning oʻz oʻrnida, ğ va ö ni toʻgʻri aytib qoʻllash esa mashq talab qiladi. Ceylan bilan bepul sinov darsida (20–30 daqiqa) bir-ikkita maqolni jonli suhbatga qoʻshib koʻring, u turkcha yoki inglizcha tushuntiradi. Soʻrovingizga 24 soat ichida javob beramiz, darajangizni esa bepul daraja testi koʻrsatadi.

Turkcha maqollar va iboralar: 24 ta maqol va maʼnosi