حالت‌های اسم در ترکی استانبولی: ۶ پسوند و «را»ی ترکی

ترکی استانبولی شش حالت دارد و هر حالت یک پسوند است که به آخر اسم می‌چسبد: حالت فاعلی (بدون پسوند)، مفعولی، به‌سویی، مکانی، ازی و اضافی. کاری که فارسی با «به»، «در»، «از» و کسرهٔ اضافه می‌کند، ترکی با همین پسوندها انجام می‌دهد، مثل سه شکل «خانه» در مثال زیر. حالت مفعولی ترکی تقریباً همان «را»ی خودمان است، و این یعنی بخشی که انگلیسی‌زبان‌ها ماه‌ها با آن کلنجار می‌روند، برای شما از همه آشناتر است.

eveبه خانه

evdeدر خانه

evdenاز خانه

نام حالت‌ها و مثال‌های این مقاله از دستور معیار ترکی است که بنیاد زبان ترکی (TDK) به کار می‌برد. اسم ترکی هر حالت را هم آورده‌ایم، چون در کتاب‌های آموزشی ترکی همین اسم‌ها را می‌بینید.

فارسی حالت ندارد، ترکی دارد

اسم فارسی شکلش عوض نمی‌شود. «خانه» در «به خانه»، «در خانه» و «از خانه» همان «خانه» است و نقش کلمه را حرف اضافه‌ای که قبل از آن می‌آید نشان می‌دهد. در ترکی همین نقش را پسوندی نشان می‌دهد که بعد از اسم می‌آید. برای همین ترتیب ذهنی‌تان باید برعکس شود: اول اسم را بگویید، بعد «به» و «از» را به آخرش بچسبانید.

خیلی از فارسی‌زبان‌ها از درس عربی مدرسه چیزی از اعراب یادشان مانده، اما حالت ترکی شبیه اعراب نیست. پسوندهای ترکی جدا و قابل‌شمارش‌اند و هر کدام یک معنی مشخص دارند. اگر ترکی آذری بلدید، کارتان راحت‌تر است: آذری همین شش حالت را با پسوندهای تقریباً یکسان دارد و فرقش بیشتر در تلفظ است. جزئیاتش را در تفاوت ترکی آذری و استانبولی نوشته‌ایم.

شش حالت ترکی در یک نگاه

هر حالت جواب یک سؤال است. اگر بتوانید سؤال را بپرسید، معمولاً حالت را هم درست انتخاب می‌کنید.

در جدول‌های زیر، حرف بزرگ صدایی را نشان می‌دهد که بسته به کلمه عوض می‌شود:

بعضی دستورها دو حالت دیگر هم می‌شمارند: پسوند ابزاری و پسوند «ـجه» (مثال زیر). بیشتر کتاب‌های آموزشی همان شش حالت بالا را هستهٔ اصلی می‌دانند و ما هم به همین شش حالت می‌پردازیم.

-(y)la: arabaylaپسوند ابزاری: با ماشین

-ca: benceبه نظر من

هماهنگی، حرف میانجی و تغییر صامت

پسوندها شکلشان عوض می‌شود، اما فقط به سه دلیل، و با دانستن همین سه تا هر شکلی را می‌سازید.

دلیل اول هماهنگی واکه‌هاست. پسوندهای به‌سویی، مکانی و ازی دوحالته‌اند: بعد از مصوت پسین «آ» می‌گیرند و بعد از مصوت پیشین «اِ». پسوند مفعولی و اضافی چهارحالته‌اند. نمونه‌ها را در مثال زیر ببینید. قاعدهٔ کامل را در هماهنگی واکه‌ها و پسوندها در ترکی استانبولی توضیح داده‌ایم.

okula / eveبه مدرسه / به خانه (دوحالته)

kızı / evi / okulu / gözüدختر را / خانه را / مدرسه را / چشم را (چهارحالته)

دلیل دوم حرف میانجی است: ترکی دو مصوت را پشت هم نمی‌آورد. وقتی کلمه به مصوت ختم شود، یک صامت میانجی وسط می‌آید، تقریباً مثل «ی» در «خانه‌ای» یا «دانشجویان». پسوند مفعولی و به‌سویی «ی» میانجی می‌گیرند و پسوند اضافی «ن». پسوند مکانی و ازی با صامت شروع می‌شوند و میانجی لازم ندارند. دو کلمهٔ «در» و «ماشین» را در مثال زیر ببینید:

kapı → kapıyı, kapıya, kapınınدر ← در را، به در، ـِ در

araba → arabayı, arabaya, arabanınماشین ← ماشین را، به ماشین، ـِ ماشین

kapıda, arabadanدمِ در، از ماشین (بدون میانجی)

یک میانجی دیگر هم هست. بعد از ضمیر ملکی سوم‌شخص (خانه‌اش) و بعد از ضمیر سوم‌شخص و دو کلمهٔ اشاره، همهٔ حالت‌ها «ن» می‌گیرند:

evi → evini, evine, evinde, evindenخانه‌اش ← خانه‌اش را، به خانه‌اش، در خانه‌اش، از خانه‌اش

o → onu, ona, onda, ondanاو ← او را، به او، پیش او، از او

bu / şu → bunu, bundaاین / آن ← این را، در این

دلیل سوم تغییر صامت است. بعد از صامت بی‌واک، «د» در پسوند مکانی و ازی به «ت» تبدیل می‌شود. برعکسش هم هست: خیلی از کلمه‌هایی که به چهار صامت «پ»، «چ»، «ت» و «ک» ختم می‌شوند، وقتی مصوت بعدشان بیاید نرم می‌شوند. فرهنگ ترکی امروزِ بنیاد زبان ترکی این را کنار سرواژه می‌نویسد (سطر آخر مثال زیر) و می‌توانید هر کلمه‌ای را آنجا چک کنید.

ç, f, h, k, p, s, ş, tصامت‌های بی‌واک

kitapta, ofisteدر کتاب، در دفتر کار

Tahran'da / Paris'teدر تهران / در پاریس

kitap → kitabı, kitabaکتاب ← کتاب را، به کتاب

ağaç → ağacıدرخت ← درخت را

çocuk → çocuğuبچه ← بچه را

kitap, -bıنشانهٔ نرم‌شدن کنار سرواژه در فرهنگ

اسم آدم‌ها، شهرها و کشورها قبل از پسوند آپاستروف می‌گیرند (مثال زیر). این کاربرد در قواعد املای بنیاد زبان ترکی دربارهٔ آپاستروف آمده است.

Ayşe'yeبه عایشه

İstanbul'daدر استانبول

İran'danاز ایران

یک کلمه در هر شش حالت

ضمیرها و شکل‌های بی‌قاعده

چهار شکلی را که در جدول پررنگ شده‌اند مثل کلمه‌های مستقل حفظ کنید. شکل‌های مثال زیر وجود ندارند:

bene, sene, beninاین شکل‌ها در ترکی وجود ندارند

حالت فاعلی: شکل ساده

حالت فاعلی همان کلمهٔ بدون پسوند است. فاعل را نشان می‌دهد و اسمی را که قبل از «وار» (هست) و «یوک» (نیست) می‌آید. مفعولی هم که نامعین یا کلی باشد همین شکل را دارد: جملهٔ سوم مثال زیر یعنی «کتاب می‌خوانم»، به معنای کتاب‌خواندن، نه یک کتاب مشخص.

Kedi uyuyor.گربه خوابیده است.

Ekmek var mı?نان هست؟

Kitap okuyorum.کتاب می‌خوانم.

حالت مفعولی همان «را»ی فارسی است

انگلیسی برای «نان خریدم» و «نان را خریدم» یک جمله دارد و برای همین انگلیسی‌زبان‌ها با حالت مفعولی ترکی کلنجار می‌روند. فارسی همان تمایزی را دارد که ترکی دارد: «را» در فارسی و پسوند مفعولی در ترکی هر دو مفعولِ معین را نشان می‌دهند.

Ekmek aldım.نان خریدم (کمی نان، چیز مشخصی نه).

Ekmeği aldım.نان را خریدم (همان نانی که حرفش بود).

Bir ekmek aldım.یک نان خریدم.

قاعدهٔ عملی ساده است: اگر در فارسی «را» می‌گذارید، در ترکی هم پسوند مفعولی بگذارید. وقتی فارسی بدون «را» است («چای می‌خوری؟»، «نامه می‌نویسم»)، ترکی هم بی‌پسوند است:

Seni seviyorum.تو را دوست دارم.

Ali'yi gördüm.علی را دیدم.

Bu filmi izledim.این فیلم را دیدم.

Çay içer misin?چای می‌خوری؟

Mektup yazıyorum.نامه می‌نویسم.

جای مفعول در جمله هم شبیه فارسی است. مفعول بی‌پسوند باید درست قبل از فعل بنشیند: جملهٔ اول مثال زیر طبیعی است، اما دومی به گوش ترک‌ها غلط است. مفعول پسونددار جابه‌جا می‌شود، همان‌طور که «قهوه را» در فارسی (سطر سوم).

Her sabah kahve içerim.هر صبح قهوه می‌خورم.

Kahve her sabah içerim.غلط

Kahveyi her sabah ben yaparım.قهوه را هر صبح من درست می‌کنم.

جاهایی که «را» و ترکی از هم جدا می‌شوند

شباهت کامل نیست و خطاهای فارسی‌زبان‌ها دقیقاً همین‌جاهاست. در محاوره «را» گاهی می‌افتد («کتابو بده» یا حتی «کتاب بده»)، اما ترکی پسوند را نمی‌اندازد. با ضمیر، اسم خاص و اسم دارای ضمیر ملکی، پسوند مفعولی در ترکی همیشه لازم است:

Annemi aradım.به مادرم زنگ زدم.

Beni ara.به من زنگ بزن.

دام دوم فعل‌هایی‌اند که در فارسی با «به» یا کسرهٔ اضافه می‌آیند و در ترکی مفعول مستقیم می‌گیرند:

فقط مفعول مستقیم حالت مفعولی می‌گیرد و فاعل هیچ‌وقت. اگر فعلی معمولاً حالت دیگری بخواهد، مثل «به» بعد از «کمک کردن»، پسوند مفعولی غلط است حتی اگر معنی معین باشد:

Sana yardım edeyim.بگذار کمکت کنم.

Seni yardım edeyim.غلط

حالت به‌سویی: «به»

حالت به‌سویی جهت را نشان می‌دهد، مثل «به» در فارسی. کسی را هم که چیزی به او می‌رسد نشان می‌دهد:

Eve gidiyorum.به خانه می‌روم.

Ankara'ya taşındık.به آنکارا نقل مکان کردیم.

Anneme çiçek aldım.برای مادرم گل خریدم.

Ona söyledim.به او گفتم.

قیمت را هم با همین حالت می‌پرسند، تقریباً مثل «به قیمتِ» در فارسی. در ساعت هم هست و «پنج دقیقه به سه» خودمان حتی همان «به» را دارد. الگوهای کامل ساعت و قیمت را در اعداد، ساعت و قیمت به ترکی استانبولی آورده‌ایم. با مصدر هم هدف را می‌رساند (سطر آخر مثال زیر):

Bu ceket kaça?این کت چند است؟

Beş yüz liraya aldım.پانصد لیر خریدمش.

Saat üçe beş var.پنج دقیقه به سه.

Ekmek almaya gittim.رفتم نان بخرم.

حالت مکانی: «در»، «روی»، «پیشِ»

حالت مکانی جای چیزی را نشان می‌دهد. زمان را هم نشان می‌دهد، جایی که فارسی اغلب حرف اضافه نمی‌گذارد:

evdeدر خانه

masadaروی میز

otobüsteدر اتوبوس

saat üçteساعت سه

2020'deدر سال ۲۰۲۰

hafta sonundaآخر هفته

با «وار» و یک شخص، معنی «همراهم هست» می‌دهد. «پیشِ من» محاوره‌ای فارسی معادل خیلی خوبی برای این ساختار است:

Bende kalem var.پیش من خودکار هست.

Sende para var mı?پول همراهت هست؟

پسوند مکانی را با کلمهٔ جدای «دِه/دا» به معنی «هم» قاطی نکنید. پسوند به کلمه می‌چسبد و کلمهٔ «هم» جدا نوشته می‌شود (مثال زیر). این یکی از رایج‌ترین غلط‌های املایی ترکی نوشتاری است، حتی بین خود ترک‌ها.

evdeدر خانه (پسوند، چسبیده)

Ben de geliyorum.من هم می‌آیم (کلمهٔ جدا).

حالت ازی: «از» فارسی، تقریباً در همهٔ معنی‌ها

معنی اصلی حالت ازی «از» است (دو سطر اول مثال زیر). انگلیسی‌زبان‌ها برای معنی‌های دیگر این پسوند کلمه‌های مختلف دارند، اما تقریباً هر جا که در فارسی «از» می‌گویید، ترکی هم پسوند ازی می‌گذارد: برای عبور، مقایسه، علت و جنس.

İstanbul'dan geldim.از استانبول آمدم.

İşten çıktım.از سر کار بیرون آمدم.

Köprüden geçtik.عبور: از پل رد شدیم.

Pencereden baktı.عبور: از پنجره نگاه کرد.

Ali Mehmet'ten uzun.مقایسه: علی از محمد بلندتر است.

Çay kahveden ucuz.مقایسه: چای از قهوه ارزان‌تر است.

Yorgunluktan uyuyakaldım.علت: از خستگی خوابم برد.

tahtadan bir masaجنس: میزی از چوب

مقایسه جایی است که انگلیسی‌زبان‌ها بیشتر از همه اشتباه می‌کنند، چون انگلیسی برای مقایسه کلمهٔ جداگانه‌ای دارد. برای فارسی‌زبان‌ها مقایسه یکی از ساده‌ترین بخش‌هاست؛ کافی است «از» را به آخر کلمه ببرید.

حالت اضافی: کسرهٔ اضافهٔ برعکس

حالت اضافی مالک را نشان می‌دهد:

Ali'nin arabasıماشینِ علی

evin kapısıدرِ خانه

Türkiye'nin başkentiپایتختِ ترکیه

ترتیب کلمه‌ها در ترکی برعکس فارسی است. فارسی اول چیزی را که مالِ کسی است می‌گوید و کسره را روی آن می‌گذارد: «ماشینِ علی». ترکی اول مالک را می‌گوید و هر دو طرف را علامت می‌زند: مالک پسوند اضافی می‌گیرد و مملوک پسوند ملکی. اگر یکی از دو نیمه را بیندازید، عبارت از هم می‌پاشد.

Ali'nin arabasıماشینِ علی

benim kitabımکتابِ من

دو عبارت اول مثال زیر را مقایسه کنید. اولی یعنی درِ یک خانهٔ مشخص. دومی پسوند اضافی ندارد و یعنی «درِ خانه» به‌عنوان یک نوع در، دری که خانه‌ها دارند. ترکی اسم‌های مرکب را با همین الگوی دوم می‌سازد (دو سطر آخر).

Evin kapısıدرِ این خانه (مشخص)

Ev kapısıدرِ خانه (نوعی در)

okul müdürüمدیر مدرسه

Türk kahvesiقهوهٔ ترک

ترکی فعل «داشتن» ندارد و مالکیت را با همین حالت و «وار» می‌سازد:

Ali'nin bir kardeşi var.علی یک خواهر یا برادر دارد.

فعل‌هایی که حالت غیرمنتظره می‌گیرند

خیلی از فعل‌های ترکی حالت ثابتی برای مفعولشان می‌خواهند. فرهنگ بنیاد زبان ترکی این را در هر مدخل علامت می‌زند؛ مثلاً تعریف فعل «حرف زدن دربارهٔ چیزی» برچسب حالت ازی دارد. خوشبختانه بیشتر این فعل‌ها در فارسی هم همان حرف اضافه را می‌گیرند، و ستون آخر جدول نشان می‌دهد کجا نمی‌گیرند.

ردیف‌های «نه» را جدا حفظ کنید، چون فارسی آنجا شما را به اشتباه می‌اندازد. به جفت‌ها هم دقت کنید: «تِلِفون اِتمِک» با «به» می‌آید، اما «آرامَک» که آن هم یعنی «زنگ زدن» حالت مفعولی می‌گیرد. «بینمِک» (سوار شدن) و «اینمِک» (پیاده شدن) هم متضادند و حالت متضاد می‌گیرند، که یادگرفتنشان را آسان می‌کند. اگر در ترکیه زندگی می‌کنید، هر روز با هر دو سروکار دارید.

چطور حالت‌ها را تمرین کنیم

جدول برای چک کردن خوب است، اما روان شدن از ساختن شکل‌ها با کمی فشار زمانی می‌آید. چند عادت کمک می‌کند:

1. یک اسم را بلند در هر شش حالت بگویید، بعد سراغ کلمه‌ای بروید که به مصوت ختم می‌شود (مثل «ماشین» و «در» در جدول بالا) تا میانجی‌ها را تمرین کنید.
2. هر فعل تازه را با حالتش یاد بگیرید، نه تنها؛ مثلاً «سوار اتوبوس شدن» و «از سگ ترسیدن» را با پسوندشان حفظ کنید (مثال بعد از این فهرست).
3. قبل از گذاشتن پسوند مفعولی از خودتان بپرسید: در فارسی اینجا «را» می‌گذارم؟ اگر بله، پسوند هم بگذارید. فقط حواستان به فعل‌های ردیف «نه» در جدول بالا باشد.
4. متن کوتاهی بخوانید، زیر هر مفعول خط بکشید و تصمیم بگیرید چرا پسوند دارد یا ندارد.

otobüse binmekسوار اتوبوس شدن

köpekten korkmakاز سگ ترسیدن

حالت‌ها از سطح A1 شروع می‌شوند و در همهٔ سطح‌ها برمی‌گردند، پس محک خوبی برای سطحتان هستند. در سطح‌های زبان ترکی استانبولی از A1 تا C2 نوشته‌ایم هر سطح چه انتظاری دارد.

جیلان، معلم ما، ترک‌زبان مادری است، کارشناسی ارشد آموزش زبان ترکی دارد و هشت سال است از A1 تا C2 درس می‌دهد. دستور را به ترکی یا انگلیسی توضیح می‌دهد و پسوندهای حالت را همان وقتی که حرف می‌زنید اصلاح می‌کند؛ بیشتر زبان‌آموزها فاصلهٔ بین دانستن قاعده و به‌کار بردنش را همین‌جا می‌بینند.

پرسش‌های رایج

ترکی استانبولی چند حالت دارد؟

معمولاً شش حالت درس داده می‌شود: فاعلی، مفعولی، به‌سویی، مکانی، ازی و اضافی. بعضی دستورها پسوند ابزاری و پسوند «ـجه» را هم حالت می‌شمارند.

پسوند مفعولی را کی بگذارم؟

روی مفعول مستقیمی که معین است: اسم خاص، ضمیر، اسم دارای «ـَم/ـَت»، اسم بعد از کلمه‌های اشاره (این، آن) یا چیزی که قبلاً حرفش شده. برای فارسی‌زبان‌ها ساده‌ترین محک «را» است: جایی که در فارسی «را» می‌آید، در ترکی هم پسوند بگذارید، جز چند فعل مثل «منتظر بودن» و «زنگ زدن» که در فارسی «را» نمی‌گیرند.

چرا «علی را» با «ی» میانجی ساخته می‌شود و «کتاب را» نه؟

«علی» به مصوت ختم می‌شود و پسوند مفعولی میانجی «ی» لازم دارد. «کتاب» به صامت ختم می‌شود، میانجی نمی‌خواهد و «پ» آخرش قبل از مصوت به «ب» نرم می‌شود.

Ali'yiعلی را

kitabıکتاب را

فرق پسوند مکانی و کلمهٔ «هم» در ترکی چیست؟

پسوند مکانی به کلمه می‌چسبد و یعنی «در». کلمهٔ جدایی که همان صدا را دارد یعنی «هم».

evdeدر خانه

ben deمن هم

این مقاله را یک‌جا نخوانید. هر هفته یک حالت را بردارید، چند جملهٔ واقعی دربارهٔ زندگی خودتان با آن بسازید و بعد سراغ بعدی بروید. وقتی خواستید ببینید وسط حرف زدن چقدرش مانده، یک جلسهٔ آزمایشی ۲۰ تا ۳۰ دقیقه‌ای بگیرید؛ رایگان است. آزمون تعیین سطح هم کمک می‌کند بفهمید این مبحث الان برایتان زود است یا دیر.