Turkcha salom: merhaba, selam va ularga javob

Turkchada «salom» merhaba boʻladi, yozilishicha oʻqiladi. Uni kunning istalgan vaqtida, istalgan odamga aytasiz, javobi ham merhaba. Doʻstlar orasida qisqaroq selam ishlatiladi, bu «salom»ning samimiy shakli.

Oʻzbek oʻquvchi shu yerda qoqilishi mumkin: bizda salom hammaga aytiladigan oddiy soʻz, turkchada esa selam samimiy, notanish odam yoki idoradagi xodimga merhaba deyiladi. Turkiyaga ishga yoki oʻqishga borayotgan boʻlsangiz, quyidagi jadval va javoblar birinchi kundanoq kerak boʻladi. Turkcha harflar hali notanish boʻlsa, turk alifbosi va talaffuzi maqolasini yoningizda ochib qoʻying.

Merhaba nimani anglatadi?

Merhaba arabcha marhabā soʻzidan kelgan, buni Turk Til Qurumining lugʻati TDK Güncel Türkçe Sözlük koʻrsatadi. TDK soʻzning eski maʼnosini mehmonni kutib olish deb izohlaydi: taxminan «keng, obod joyga keldingiz, bemalol boʻling». Bugun u shunchaki «salom» degani.

Oʻzbekchada ham shu ildizdan marhabo soʻzi bor, lekin kundalik salomlashishda kam ishlatiladi. Turkchada esa merhaba eng koʻp ishlatiladigan betaraf salom, rasmiy ham, samimiy ham emas. Uni bank xodimiga, qoʻshniga, bolaga yoki hamkasblar guruhiga aytish mumkin. Bir necha kishiga merhabalar deyiladi, bu shakl xat va guruh xabarlarining boshida ham juda koʻp uchraydi.

Turkcha salomlashish: rasmiy va samimiy shakllar

«Oʻqilishi» ustuni oʻzbek lotin harflari bilan taxminiy. Unda i harfi turkcha ı oʻrnida ham keladi: ı oʻzbekcha qiz soʻzidagi qisqa, orqa iga yaqin. Yu esa turkcha ü tovushini bildiradi.

Selam doʻstlar, kursdoshlar va tengdoshlar uchun. TDK uni arabcha salāmga bogʻlaydi, yaʼni bu bizning salom bilan bir soʻz. U Annene selam söyle (Onangizga salom ayting) kabi iboralarda ham keladi.

İyi günler va iyi akşamlar ham salom, ham xayrlashuv boʻla oladi. Doʻkonga iyi günler deb kirsangiz, chiqayotganingizda ham koʻpincha shuni eshitasiz. İyi geceler (xayrli tun) esa faqat xayrlashish uchun. TDK tünaydınni tushdan keyingi salom deb beradi, lekin kundalik nutqda uni deyarli eshitmaysiz.

Alo fransuzcha allôdan kelgan va faqat telefon qoʻngʻirogʻini boshlaydi, oʻzbekcha allo bilan bir xil. Kim qoʻngʻiroq qilayotganini bilsa, koʻpchilik efendim? deb javob beradi.

Oʻzbekcha salomlashishdan farqi

Oʻzbekcha va turkcha salomlashishlar bir-biriga oʻxshaydi, lekin har doim ham bir xil ishlatilmaydi.

Assalomu alaykum Oʻzbekistonda hammaga aytiladigan har kungi salom. Turkiyada selamünaleykümni asosan erkaklar, keksalar va masjid atrofidagilar ishlatadi. Shaharda notanish odamga, doʻkon yoki idorada merhaba yoki iyi günler tabiiyroq eshitiladi. Selamünaleyküm xato emas, faqat har joyga ham mos tushmaydi.

Hoş va oʻzbekcha xush bir soʻz, hoş geldiniz «xush kelibsiz» degani. Javobi ham oʻxshash: oʻzbekcha xush koʻrdik kabi, turkchada hoş bulduk deyiladi. Oʻzbekchada koʻpincha rahmat bilan kifoyalanamiz, turkchada esa hoş bulduk deyish shart.

Turkchada hayırlı sabahlar ham bor, lekin u anʼanaviyroq. Kundalik «xayrli tong» günaydın.

Ishlayotgan odamga oʻzbekcha charchamang deganimizdek, turklar kolay gelsin («ishingiz oson boʻlsin») deydi. Qurilishda, doʻkonda, ofisda kirib kelganda uni juda koʻp eshitasiz. Javobi sağ ol yoki sağ olun.

Qaysi salomni qachon aytish kerak

• Doʻkon, idora va rasmiy xodimlarga merhaba yoki iyi günler deng. Odamni tanisangiz, ketidan xushmuomala nasılsınız? (qalaysiz?) qoʻshing.
• Ertalab ishda yoki uyda günaydın deyiladi. Ofisda hammaga aytish odatiy, uyda nonushtada ham.
• Usta, sotuvchi yoki hamkasb ish ustida boʻlsa, kolay gelsin oddiy salomdan ham tabiiyroq.
• Doʻstlarga selam, merhaba yoki naber? (nima gap?).
• Keksa qarindoshlar va diniy muhitda selamünaleyküm eshitasiz. Oʻzingiz ishlatishingiz shart emas, javobini esa bilib qoʻying.
• Guruh chatlari va xatlarda merhabalar yoki herkese merhaba (hammaga salom) yoziladi.

Turkcha salomga qanday javob beriladi

Selamünaleykümga oʻzbekchadagi vaalaykum assalom kabi doim aleykümselam deb javob beriladi. Merhaba deb javob berish qoʻpollik emas, lekin gʻalati eshitiladi. Hoş geldinizning ham qatʼiy javobi bor, hoş bulduk. Kimnikigadir mehmonga borsangiz, u har safar kerak boʻladi.

Sağ ol oʻzbekcha sogʻ boʻling bilan bir ildizdan, shuning uchun tez esda qoladi. Turkchada u «rahmat» maʼnosida keladi. Rahmat aytishning boshqa yoʻllari turkcha rahmat maqolasida.

Doʻstlarga size de oʻrniga sana da deng: Günaydın! Sana da günaydın. Turkchadagi siz va sen farqi oʻzbekchadagiga juda yaqin, batafsil turkcha salomlashish va kundalik iboralar maqolasida.

Oʻzbeklar uchun talaffuz maslahatlari

1. Merhabadagi h oʻzbekcha h, x emas, «mer-xa-ba» demang. Bu hamma, havo soʻzlaridagi yengil nafas tovushi. Tez nutqda baʼzan bilinmay qoladi, lekin aniq aytsangiz, xato boʻlmaydi.
2. Turkcha r oʻzbekchadagi kabi tilning uchi bilan aytiladi, bu yerda qiyinchilik yoʻq.
3. Ü oʻzbekchada yoʻq. Günaydında lablarni u uchun yumaloqlab, i deng. «Gyu» taxminiy yozuv, aslida y eshitilmasligi kerak.
4. I oʻzbekcha qiz soʻzidagi qisqa i. Günaydınning oxiri -din, choʻzilgan «-diyn» emas.
5. Ş = sh, ç = ch, c = j: akşam «aksham», Cuma «juma».

Koʻp uchraydigan xatolar

• Kelganda iyi geceler deyish. U faqat kechasi xayrlashganda aytiladi, kelganda iyi akşamlar deng.
• Rasmiy xodim yoki ancha katta odamga selam deyish. Oʻzbekcha salom odati bilan bu tabiiy tuyuladi, lekin turkchada merhaba yoki iyi günler toʻgʻri.
• Hoş geldinizga merhaba yoki teşekkürler deb javob berish. Javobi hoş bulduk.
• Tushdan keyin günaydın deyish. Tushga yaqin merhaba yoki iyi günlerga oʻting.
• Savolni qaytarmaslik. Nasılsınız? dan keyin turk Siz nasılsınız? deb soʻrashingizni kutadi, xuddi oʻzbekchadagi «oʻzingiz qalaysiz?» kabi.

Ikkita qisqa dialog

Qoʻshnikiga mehmonga borganda:

• Qoʻshni: Merhaba, hoş geldiniz!
• Siz: Merhaba, hoş bulduk. Nasılsınız?
• Qoʻshni: İyiyim, teşekkür ederim. Siz nasılsınız?
• Siz: Ben de iyiyim, sağ olun.

Ertalab ish joyida:

• Can: Günaydın!
• Siz: Günaydın! Kolay gelsin.
• Can: Sağ ol. Naber?
• Siz: İyi, sağ ol. Sen?

Salomdan keyin doʻkonda darhol narx va soat kerak boʻladi, ular turk tilida sonlar, soat va narxlar maqolasida. Oʻzbekchaga oʻxshab, lekin boshqa maʼnoni bildiradigan soʻzlar esa oʻzbek va turk tillaridagi aldoqchi soʻzlar maqolasida.

Koʻp beriladigan savollar

Merhaba oʻzbekchada nimani anglatadi?

Salom. Soʻz arabchadan kelgan va asli mehmonni kutib olishni bildirgan, hozirgi turkchada esa standart salomlashish.

Merhaba rasmiymi yoki samimiymi?

Betaraf. Notanish odamga ham, hamkasbga ham, doʻstga ham mos. Samimiyroq «salom» uchun selam ishlating.

Turkiyada «assalomu alaykum» desa boʻladimi?

Boʻladi, turkcha shakli selamünaleyküm, javobi aleykümselam. Lekin shaharda, doʻkon va idoralarda koʻpchilik merhaba yoki iyi günler deydi, notanish odamga shular tabiiyroq.

Turkchada «xayrli tong» qanday aytiladi?

Günaydın (gyunaydin). Javobi günaydın yoki size de günaydın.

Merhaba va günaydınni bugunoq yodlab olasiz, ü va ı tovushlari esa birinchi haftalarda quloqqa begona boʻlib turadi. Ularni ona tili turkcha boʻlgan odam bilan tekshirib koʻrish uchun Ceylan bilan 20–30 daqiqalik bepul sinov darsiga yoziling, u turk yoki ingliz tilida tushuntiradi. Har bir soʻrovga 24 soat ichida javob beramiz. Salomdan nariroq bilimingiz bor boʻlsa, daraja testi qayerdan davom etishni koʻrsatadi.